الجمعة، 26 فبراير 2016

پاقژي وگرنگييا وێ د شريعه‌تێ ئيسلامێدا (پشكا دوێ)

الحمد لله رب العالمين وصلى الله وسلم على نبينا محمد وعلى آله وصحبه أجمعين


ئه‌و تشتێن ب پيساتييێ هاتينه‌ ناڤكرن :

1 ، 2 -  ده‌ستئاڤا ستوير و زراڤ :
        هنديكه‌ ده‌ستئاڤا ستويره‌ : ئه‌ڤه‌ جۆره‌كه‌ ژ جۆرێن پيساتييێ، ئه‌ڤجا چ ئه‌ف پيساتييه‌ بمينته‌ ب جلكێ مرۆڤی ڤه‌، يان ب نه‌عال و پێلاڤا مرۆڤی ڤه‌، و ئه‌گه‌ر بمينته‌ ب نه‌عالێ ڤه‌ يان پێلاڤێ ڤه‌، يا دورست ئه‌وه‌ مرۆڤ وێ نه‌عالێ د ئاخێ ب هسويت حه‌تا مرۆڤ بزانت چو ژ وی پيساتی نه‌مايه‌ پێڤه‌؛ ئه‌بوو هوره‌يره‌ دبێژت: پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – گوت: (( إذا وطيء أحدكم بنعله الأذى فإن التراب له طهورئه‌گه‌ر ئێك ژهه‌وه‌ نه‌عالا خۆ داناته‌ سه‌ر تشته‌كی پيس، ‌ئاخ‌ بۆ وێ پاقژييه‌ ))، ( ئه‌بوو داود ڤه‌دگوهێزت ) [ وه‌ك د ( عون المعبود : 44/2 )دا هاتی: ( الأذى ) : هه‌ر تشته‌كێ تۆ نه‌خۆشييێ ژێ ببينی، ژ پيساتييێ و تشتێ قڕێژی و به‌ر و ستری و ژبلی ڤان ژی ]، ئه‌ڤجا مه‌ره‌م پێ د ڤێ حه‌ديسێ دا (  پيساتييه‌ ) هه‌ر وه‌ك يا دييار.
       و هنديكه‌ يا زراڤه‌: ئه‌ڤه‌ ژی جۆره‌كه‌ ژ پيساتييێ؛ ئه‌نه‌سێ كوڕێ مالكی، دبێژت: ( جاره‌كێ ئێكێ ئه‌عرابی د مزگه‌فتێ ڤه‌ ده‌ستئاڤا خۆ يا زراڤ خۆشكر، و هنده‌ك ژ سه‌حابان ڕابونێ داكو نه‌هێلن، ڤێجا پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – گوت: (( دعوهُ، ولا تُزرموهُبهێلن، و ده‌ستئاڤا وی نه‌ بڕن ( قه‌دعه‌ نه‌كه‌ن) )) گوت: ڤێجا ده‌مێ تاره‌تا خۆ ب دووماهيك ئيناتی، پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – داخوازا سه‌تڵه‌كا ئاڤێ كر و پێداكر ) ( موسلم و بوخاری ڤه‌دگوهێزن ).

3 ، 4 –  ( المذي و الودي ):
        كو ئه‌ڤه‌ دوو جۆرێن ئاڤێنه‌ ژن و زه‌ڵام هه‌ردوو دبينن.
 ( المذي ) ‌: ئاڤه‌كا سپييه‌كی ته‌نكه‌، ويا نيسه‌كه‌، لگه‌ل شه‌هوه‌تێ دئێته‌ خوار، لێ به‌لێ نه‌ بۆ شه‌هوه‌تێ دئێت، و وه‌كی پێلان ژی ده‌رناكه‌ڤت، وده‌مێ ده‌ر دكه‌ڤت مرۆڤ خاڤ و سست نابت، و دبيتن هه‌ر مرۆڤ پێ نه‌حه‌ست ژی، و ئه‌ڤه‌ ل ده‌ف زه‌ڵام و ژنكان په‌يدا دبت. ( ئيمامێ نه‌وه‌وی د شرح المسلم : 213/3 )دا ئيناتييه‌ )، و ئه‌ڤ جۆرێ ئاڤێ يێ پيسه‌، و ژبه‌ر ڤێ چه‌ندێ پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – ئه‌مرێ زه‌ڵامی يێ كری كو ئه‌و ( عه‌وره‌تێ ) خۆ ژ ڤێ ئاڤێ بشۆت.
عه‌لييێ كوڕێ ئه‌بی طالبی دبێژت: ( ئه‌ز زه‌ڵامه‌ك بووم به‌رده‌وام من ئه‌ڤ ( مذي )يه‌ دديت، و من شه‌رم دكر پرسييارێ ژ پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – بكه‌م ژبه‌ر كو كچا وی لده‌ف بوو [ كو خێزانا وی فاطيما كچا پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – لده‌ف بوو ڤێجا من گوته‌ ميقدادێ كوڕێ ئه‌سوه‌دی كو بێژيتێ، ڤێجا گوتێ و پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه وسلم- گوت: (( يغسل ذكره و يتوضأ دێ عه‌وره‌تێ خۆ شۆت و ده‌ستنڤێژێ شۆت )) ( موسلم و بوخاری ڤه‌دگوهێزن ).
( الودي ) : ئاڤه‌كا سپييه‌ و يا تيره‌، وپشتی ده‌ستئاڤا زراڤ ده‌ردكه‌ڤت ( فقه السنه‌: 24/1 )، يان گه‌له‌ك جاران ژ ئه‌گه‌رێ نساخييه‌كێ دێ بينی هه‌ما ب عه‌روه‌تی دا هاته‌ خوارێ، ئه‌ڤجا ئه‌ڤ جۆره‌ ئاڤه‌ ژی يا پيسه‌ و دێ عه‌وره‌تێ خۆ ژێ شۆيی.
ئبن عه‌بباس – خودێ ژێ ڕازيبت – دبێژت : (( المني و الودي و المذي ، أما المني فهو الذي منه الغسل ، و أما الودي والمذي فقال : اغسل ذكرك – أو مذاكيرك – و توضأ وضوءك للصلاة – مه‌نی و وه‌دی و مه‌ذی ، هنديكه‌ مه‌نييه‌ ئه‌وه‌ يا كو شۆشتن بۆ هه‌ی ، و هنديكه‌ وه‌دی و مه‌ذينه‌ گوت: ئه‌ندامێ خۆ بشۆ – يان ئه‌ندامێن خۆ – و ده‌سنڤێژا خۆ يا وه‌كی يا نڤێژێ بشۆ )) ( به‌يهه‌قی: 115/1 ) .

5-  پيساتييا گيانه‌وه‌رێ گوشتێ وی نه‌ ئێته‌ خوارن:
     عه‌بدۆڵڵاهێ كوڕێ مه‌سعودی دبێژت: پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – دڤييا بچيته‌ ده‌ستئاڤێ، ڤێجا گوت: (( ائتني بثلاثة أحجاربۆ من سێ به‌ران بينه‌ ))، ڤێجا من دوو به‌ر بۆ ديتن و كه‌رسله‌كا كه‌ری ( پۆرسڵ )، و ئه‌وی هه‌ردوو به‌ر هلگرتن و كه‌رسل هاڤێت، و گوت: (( هي رجسئه‌و يا پيسه‌ )) ( بوخاری و نه‌سائی و ترمذی و ئبن ماجه‌ و ئبن خوزه‌يمه‌ ڤه‌دگوهێزن ).

6- خوينا عاده‌ی ( حيض ) :  ئه‌سمائا كچا ئه‌بوبه‌كری – خودێ ژێ ڕازيبت – دبێژت : ژنكه‌ك هاته‌ نك پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – و گوتێ: تۆ چاوا دبينی ده‌مێ ئێك ژمه‌ خوينێ دبينت و دكه‌ڤيته‌ سه‌ر جلكێ وێ ، چ بكه‌ت؟ پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – گوتێ : (( تَحَتُّهُ، ثمَّ تقرُصُهُ بالماءِ، وتنضَحُهُ وتصلَّي فِيِهِ – دێ په‌رخينت، پاشێ دێ ب ئاڤێ باش شۆت، پاشێ دێ ژئاڤێ خلاسكه‌ت – زوهاكه‌ت – و نڤێژێ پێ كه‌ت )) ( بوخاری و موسلم و ئه‌بوو داود و نه‌سائی و ئبن ماجه‌ ڤه‌دگوهێزن ) .

7. شوين ده‌ڤێ سه‌ی : ئه‌بوو هوره‌يره‌ دبێژت: پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – گوت: (( طهور إناء أحدكم إذا ولغ فيه الكلب أن يغسله سبع مرات أولاهن بالترابئامانێ ئێك ژ هه‌وه‌ دێ پاقژ بت ئه‌گه‌ر سه‌ی ده‌ڤێ خۆ كرێ كو حه‌فت جاران بشۆت و شۆشتنا ئێكێ ب ئاخێ بت )) ( موسلم ڤه‌دگوهێزت ).
8. تشتێن گيانه‌وه‌رێ مراربوويی:
  مراربووی ئه‌وه‌ يێ كو نه‌ ب ڕێكا شه‌ريعه‌تی هاتييه‌ سه‌رژێكرن؛ ژبه‌ر گوتنا پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم - : (( إذا دبغ الإهاب فقد طهرئه‌گه‌ر بيست بێته‌ گه‌ماره‌كرن ئه‌ڤه‌ ئه‌و پاقژبوو )) ( موسلم و ئه‌بوو داود ڤه‌دگوهێزن )، مه‌عنا: ئه‌ڤ‌ پيسته‌ هندی نه‌ئێته‌ گه‌ماره‌كرن ئه‌و دێ يێ پيس بت.
 و( الإهاب ): پيستێ گيانه‌وه‌رێ مراربوويی يه،
                          
هنده‌ك ژ وان تشتێن ب حه‌لالييێ هاتينه‌ ناڤكرن :

        هه‌رچه‌نده‌ ل ده‌ف زۆربه‌ی خه‌لكێ مه‌ د حه‌رامن، لێ به‌لێ د ڕه‌سه‌نييا خۆ دا د حه‌لالن، چونكی ئه‌و تشتێ ئه‌م ب حه‌رامييێ ناڤ بكن؛ دڤێت ئه‌م به‌لگه‌ی ( دليل )ی بۆ ئاماده‌ بكه‌ين، وبێی ده‌ليله‌كی شه‌رعی ئه‌م نه‌شێن چو تشتی ب حه‌رامی ل قه‌له‌م بده‌ين، ئه‌ڤجا لڤێرێ ئه‌م دێ ب كورتی هنده‌ك وان تشتێن ب حه‌لالييێ هاتينه‌ ناڤكرن به‌حس ژێ كه‌ين ( إن شاء الله ) :

1-      خوينا مرۆڤی ژبلی جهێ ( ده‌ستئاڤا ستوور و زراڤ ) يان خوينا وی حه‌يوانی يێ گوشتێ وی بێته‌ خوارن، حسن دبێژت: ( يا دياره‌ كو موسلمانان ب برينێن خۆ ڤه‌ نڤێژ دكرن ) ( بوخاری ڤه‌دگوهێزت )، و حه‌ديسا زه‌ڵامێ ئه‌نصاری ( ده‌مێ ب شه‌ڤێ نڤێژ كری، و كافره‌كێ سێ تير لێداين و ئه‌وی نڤێژ به‌تال نه‌كر و خوين ژ برينێن وی دهاتن ) هه‌روه‌ك د ( تمام المنة : 51 ، 52 )دا هاتی.
و د وێ حه‌ديسا كوشتنا عومه‌رێ كوڕێ خه‌تتابی كو ( عومه‌ری نڤێژدكر و خوين ژ برينێن وی دهاتن ) ( مالك و به‌يهه‌قی ڤه‌دگوهێزن ).
   ونسبه‌ت خوينا حه‌يوانێ گوشتێ وی بێته‌ خوارن؛ ( أبن مسعود ) دبێژت: ( ڕۆژه‌كێ پێغه‌مبه‌ر – صلی الله عليه‌ وسلم – ل كه‌عبێ نڤێژ دكر، و ( أبو جهل ) و هنده‌ك هه‌ڤالێن وی ل وێرێ د ڕوينشتی بوون، ئێكێ گوته‌ ئێكێ: كی ژ هه‌وه‌ دێ چيت عوير و ڕيڤيكێن حێشترا ماڵا فلان كه‌سی ئينت و دانيته‌ سه‌ر سه‌رێ ( محمد )ی – صلی الله عليه‌ وسلم – ده‌مێ دچيته‌ سوجدێ؟ يێ ژهه‌مييان پيستر ڕابوو چوو هنده‌ك عوير و ڕيڤيك ئينان، ده‌مێ پێغه‌مبه‌ر – صلی الله عليه‌ وسلم - چوويه‌ سوجدێ، ئه‌و پيساتی هه‌می هاڤێته‌ سه‌ر سه‌ری و سه‌ر پشتێ، و پێغه‌مبه‌ر – صلی الله عليه‌ وسلم – ما د سوجدێ دا ڤێجا بۆ خۆ پێ كه‌نين .... ) ( بوخاری و مسلم ڤه‌دگوهێزن )، مه‌عنا ئه‌گه‌ر خوينا وێ حێشترا سه‌رژێكری يا پيسبا پێغه‌مبه‌ر – صلی الله عليه‌ وسلم- دا ژ سه‌ر كراسێ خۆ ڕاكت، يان ژی دا ژ نڤێژێ ده‌ركه‌ڤت.   
2-      ماسی و كولييێ مراربوويی، ژبه‌ر وێ حه‌ديسا عه‌بدوڵڵاهێ كوڕێ عومه‌ری – خودێ ژ هه‌ردووكان ڕازيبت – ده‌مێ دبێژت: پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – گوت: (( أحلت لنا ميتتان و دمان: أما الميتتان فالحوت والجراد، وأما الدمان فالكبد والطحال دوو مری و دوو خوين يێن بۆ مه‌ هاتينه‌ حه‌لالكرن: هنديكه‌ هه‌ردوو مرينه‌ ئه‌و ماسی و كولينه‌، وهنديكه‌ هه‌ردوو خوينن ئه‌و مێلاك و خالخالكه‌ )) ( أحمد د ( الفتح ا لربانی) دا و به‌يهه‌قی ڤه‌دگوهێزن ).
3-      ئه‌و مراربوويێ خوين ژبه‌ر نه‌چت، وه‌كی مێشا ڕه‌شا ناڤ ماڵان و مێری و مێشا هنگڤينێ، ويێن وه‌كی وانان.
ئه‌بوو هوره‌يره‌ دبێژت: پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – گوت: (( إذا وقع الذباب في إناء أحدكم فليغمسه كله، ثمّ ليطرحه، فإن في إحدى جناحيه داءً، وفي الآخر شفاءً ئه‌گه‌ر مێش كه‌فته‌ دئامانێ ئێك ژهه‌وه‌ دا بلا هه‌مييێ نقۆم بكه‌ت، و پاشێ بينته‌ ده‌رێ و پاڤێژت، هنديكه‌ جه‌نگێن وێ نه‌ ئێك ده‌رده‌ ئێك ده‌رمانه‌ )) ( بوخاری و ئبن ماجه‌ ڤه‌دگوهێزن ) .
4-      هه‌ستيكێن مراربوويی، و شاخێن وی، و نه‌ينۆكێن وی، وموی يان هريا وی، و په‌ڕێن وی، ئه‌ڤه‌ هه‌می د حه‌لالن، چونكی چو تشت پێ نه‌هاتييه‌ كو ئه‌ڤه‌ د حه‌رام و پيس بن، هه‌روه‌كی بوخاری د( 342/1 )دا ل پێشيا حه‌ديسا ژماره‌ ( 235 )دا وه‌كی گوتن ئيناتي‌، دبێژت:
زوهری د ده‌رباره‌ی هه‌ستيكێن مری دا دبێژت – وه‌كی هه‌ستيكێن فيلی و وانان - : من ژ گه‌له‌ك زانايان يا زانی كو ئه‌وان سه‌رێن خۆ پێ شه‌ دكرن، و دوهن دكرنێ، ئه‌وانان چو خه‌له‌تی دڤێ چه‌ندێ ڕا نه‌ دديتن. 

والحمد لله رب العالمين ..


نڤيسين ماموستا: 
أحمد عبدالله رشيد هاجاني
mr.ahmed.hbn@gmail.com

________________


 ژێده‌ر ( مــــــصدر ) :


- ته‌فسيرا ب ساناهی بۆ قورئانا پيرۆز : وه‌رگێڕ سه‌يدا : تحسين ابراهيم دوسكي . 

* په‌رتوكێن حه‌ديسا :

- ( مختصر صحيح البخاري ) ، يا وه‌رگێڕايی بۆ زمانێ كوردی : چاپا ئێكێ ٢٠١١ ،  جوتيار محمد بامه‌رني .

- ( چل حه‌ديسێن ئيمامێ نه‌وه‌وی ) يا وه‌رگێڕايی بۆ زمانێ كوردی : چاپا ٢٠٠٢ ، تحسين ابراهيم دوسكي .

* په‌رتوكێن ب زمانێ عه‌ره‌بی :

  - الوجيز ( في فقه السنة و الكتاب العزيز ) : تأليف : الدكتور عبدالعظيم بدوي ، طبعة الثالثة 2010 م ، دار ابن رجب ، ت. دار ابن حزم بيروت . لبنان .
- صحيح فقه السنة وأدلته وتوضيح مذاهب الأئمة: اعداد: أبو مالك كمال بن سيد سالم، الجزء الأول، المكتبة التوفيقية.

- وماخلت الجنّ والانس إلا ليعبدون : تأليف: الدكتور محمد بن عبدالرحمن العريفي ، طبعة الأولى 2006 م ، مكتبة سلسبيل ، القاهرة .

-   تلخيص صيفة الصلاة النبي – صلى الله عليه وسلم - : لـعلامة الشيخ محمد ناصرالدين الألباني – رحمه الله .

- حكم تارك الصلاة : لفضيلة الشيخ العلامة: محمد بن صالح العثيمين ،سلسلة مؤلفات فضيلة الشيخ 47 ، ط. بإشراف مؤسسة الشيخ محمد بن صالح العثيمين الخيرية.


* په‌رتوكێن ب زمانێ كوردی :


- نڤێژ ستوينا ئيسلامێ : تحسين ابراهيم دوسكي ، چاپا ئێكێ  ٢٠١١، ژ وه‌شانێن په‌ر‌توكخانه‌يا ( دياربكه‌ر ) زاخۆ

- فه‌رهه‌نگا گوتن و كريارێن نه‌ دورست : تحسين ابراهيم دوسكي .




* فه‌رهه‌نگ ( قاموس ):

  - فه‌رهه‌نگا سپيرێز ( عه‌ره‌بی – كوردی ) : دانان: محمد أمين دوسكي ، چاپا ئێكێ ٢٠٠٨ .
 


الخميس، 25 فبراير 2016

پاقژي وگرنگييا وێ د شريعه‌تێ ئيسلامێدا (پشكا ئێكێ)


پاقژی و گرنگييا وێ د شريعه‌تێ ئيسلامێ دا  

الحمد لله رب العالمين، وصلى الله وسلم على نبينا محمدٍ وعلى آله وصحبه أجمعين.. أما بعد:
       ( طهارة ) : د زمانێ عه‌ره‌باندا بۆ پاقژييێ دئێتن‌، و دوير كه‌فتنا ژ هه‌می جۆرێن بێ نڤێژييان.
     و وه‌ك زاراڤ ( مصطلح ): ڕاكرنا هه‌ر بێ ده‌ستنڤێژيێ يه‌كێ يه‌، يان نه‌ هێلانا هه‌ر تشته‌كێ پيسه‌. ( المجموع شرح المهذب : ٧٩/١ )، و دڤێتن تشته‌ك هه‌بت دا وێ پيساتييێ يان بێ ده‌ستنڤێژييێ ڕاكت و مرۆڤی پاقژ بكه‌ت ، ئه‌ڤجا لڤێرێ ئێك ژ وان تشتان يێن كو مرۆڤی پاقژ دكه‌ت ئاڤه‌..  

جۆرێن ئاڤان  
        ئاڤ ب هه‌می شێوازێن خۆڤه‌ ژ دوو جۆران نا ده‌ركه‌ڤت :
1.      ئاڤا پاقژ ( الماء الطهور ) :
2.      ئاڤا پيس ( الماء النجس ) :

1.      ئاڤا پاقژ ( الماء الطهور ) : ئه‌و ئا‌ڤه‌يه‌ يا كو مايه‌ ل سه‌ر شێوازێ خۆ يێ سرۆشتی، وژناڤێ خۆ نه‌چوويه‌ ده‌رێ. هه‌ر ئاڤه‌كا ژ عه‌سمانی يان ژ بن عه‌ردی ده‌ر بكه‌ڤت يا پاقژه‌؛ ﭧ ﭨﭽ ..             - و مه‌ ئاڤه‌كا ئه‌و پێ بێنه‌ پاقژكرن ژ عه‌سمانی ئينا خوارێ [ الفرقان: ٤٨ ] ، و ﭧ ﭨ ..       ..- و ئه‌و ژ عه‌وران ئاڤه‌كا پاقژ ب سه‌ر هه‌وه‌ دا دهنێرت؛ دا هه‌وه‌ پێ ژ پيساتييێن ئاشكه‌را پاقژ بكه‌ت الأنفال: ١١
   وده‌مێ پرسيار ژ پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – هاتييه‌ كرن ده‌رباره‌ی ئاڤا ده‌ريايان ( بحر )ان، گوت : (( هو الطهور ماؤه،  الحل ميتته – ئه‌و [ ئانكو: ده‌ريا ] ئاڤا وێ يا پاقژه‌، مرييێ وێ حه‌لاله‌ )) ( ئه‌بوو داود و ترمذی و ئبن ماجه‌ و نه‌سائی ڤه‌دگوهێزن ).
   و ده‌مێ پرسيارا ئاڤا بيران ژێ هاتييه‌ كرن ، پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – گوت: (( إن الماء طهور لا ينجسه شىء -  هنديكه‌ ئاڤه‌ يا پاقژه‌ چو تشت وێ پيس ناكه‌ت )) ( ئه‌بوو داود و ترمذی و نه‌سائی ڤه‌دگوهێزن )، 

   وئه‌ڤ جۆرێن ژێ گوتی، ئوممه‌ت هه‌می ل سه‌ر هندێ كۆمبوونه‌ كو دورسته‌ مرۆڤ ده‌ستنڤێژێ يان خۆ شۆشتنێ يان هه‌ر پاقژييه‌كا دی پێ بكه‌ت . هندی ئاڤ وه‌كی خۆ بمينت يا پاقژه‌، و ئه‌گه‌ر تشته‌كی پاقژ دگه‌ل تێكه‌ل ژی بكه‌ن ئه‌و دێ هه‌ر مينت يا پاقژ هندی ئه‌و ژ ناڤێ خۆ نه‌ چته‌ ده‌رێ؛ ژ به‌ر گوتنا پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – ده‌مێ گوتييه‌ وان ژنكان ئه‌وێن سه‌ر و به‌رييا كچا وی ( زينب )ێ دكرن ده‌مێ چوويه‌ به‌ر دلوڤانييا خودێ : (( اغسلنها ثلاثاً، أو خمساً، أو أكثر من ذلك إن رأيتن، بماءٍ و سدرٍ، واجعلن في الآخرة كافوراً أو شيئاً من كافور – ب ئاڤێ و سدره‌تێ ( كو مادده‌كه‌ بێهنا وی يا خۆشه‌ ) سێ جاران بشۆن، يان پێنج جاران، يان پتر ئه‌گه‌ر هه‌وه‌ ديت دكێشته‌ هندێ، و دوماهيكێ هنده‌ك كافۆرێ بده‌نه‌ دگه‌ل يان تشته‌كێ ژ كافۆرێ [ كو ئه‌و ژی مادێ داره‌كێيه‌ و بێهنا وی يا خوشه‌ ] )) ( بوخاری و موسلم ڤه‌دگوهێزن ) . ، لێ به‌لێ ئه‌گه‌ر ژ ناڤێ خۆ چوو ده‌رێ وه‌كی بێژنێ : ( چا ، يان ئاڤه‌ ماست، يان ئاڤه‌ گول ، ...هتد ) يا دورست نينه‌ پاقژكرن پێ بێته‌ كرن، چونكی نه‌مايه‌ ل سه‌ر ناڤێ خۆ يێ سرۆستی ( طبيعي )، ( إبن المنذر ) دبێژت: ( هه‌می خودانێن زانينێ ( أهل العلم ) ئه‌وێن ئه‌م گوتنێن وان ژبه‌ر د‌كن و د خوينن، ل سه‌ر هندێ كۆمبوونه : كو نه‌ يا دورسته‌ ده‌ستنڤێژ و خۆ پاقژكرن ب ئاڤا گولان، و ئاڤا داران، و ئاڤا ڕه‌نگ كری بێته‌ كرن، ب تنێ ب وێ ئاڤێ تێنه‌ بت ئه‌وا ناڤێ ئاڤێ مايه‌ ل سه‌ر ) ( المغنی: 1/11 ، و المحلی : 1/199 ). 

و حوكم ب پيساتييا ئاڤێ نا ئێته‌ كرن، ئه‌گه‌ر خۆ تشته‌كێ پيس ژی بچيته‌ دناڤ دا، ب تنێ ئه‌گه‌ر ب ڤێ پيساتييێ ڕه‌نگێ وێ هاته‌ گهۆڕين؛ ژبه‌ر وێ حه‌ديسا ئه‌بی سه‌عيدی ده‌مێ گوتی: ( گوتن: ئه‌ی‌ پێغه‌مبه‌رێ خودێ، بلا ئه‌م ده‌ستنڤێژێ ژ بيرا ( بضاعة )ێ بشۆن؟ و ئه‌ڤه‌ بيره‌كه‌ پاتێن ( حيض )ێ و گوشتێ سان و تشتێن گه‌نی دهاڤێتنه‌ تێدا، ڤێجا پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عيله‌ وسلم – گوت: (( الماء طهور لا ينجسه شيءئاڤ يا پاقژه‌، چو تشت وێ پيس ناكت )) ) ( ئه‌بوو داود و ترمذی ڤه‌دگوهێزن )، [ ئه‌ڤه‌ ژ هندێ په‌يدا دبوو ده‌مێ پاتێن ( حيض )ێ يان گوشتێ سان د هاڤێتنه‌ هنده‌ك نه‌هاڵان و گه‌له‌ك جاران ل گه‌ل ئاڤێ دهاتن و دكه‌ڤنه‌ د بيرێ دا ] .   
   
2.      ئاڤا پيس ( الماء النجس ) :  ئه‌و ئاڤه‌يه‌‌ ياكو شێوازێ خۆ يێ سرۆشتی ژ ده‌ستدايی، و تشته‌كی پيس دگه‌لدا تێكه‌ل بووی، ڤێجا ڕه‌نگ و تامێن خۆ گوهارتين و بێهن ژی كه‌فتييێ. ئه‌ڤجا ئه‌ڤ جۆرێ ئاڤێ پاقژی پێ نائێته‌ كرن؛ چونكی ب ئاڤه‌كا پيس دئێته‌ ناڤكرن، و شه‌رتێ پاقژييێ ئه‌وه‌ : ئه‌و تشتێ پاقژی پێ دئێته‌كرن، دڤێت ل به‌راهيكێ ئه‌و ب خۆ يێ پاقژ بت.

ئاڤا هاتييه‌ ب كار ئينان ( الماء المستعمل )     
  
 جۆداهی دناڤبه‌را زانايان دا هه‌يه‌ ده‌رباره‌ی هندێ: ئه‌رێ ئه‌و ئاڤا ژ به‌رمايكێن ده‌ستنڤێژا كه‌سه‌كێ دمينت، يان ژ ئه‌ندامێن وی دكه‌ڤت يا پاقژه‌ يان نه‌؟
     و يا دورست ( راجح ) ئه‌وه‌ وه‌ك : ( علي بن ابي طالب، و ابن عمر، وأبي أمامة، وابن حزم، و ابن المنذر ) و گه‌له‌ك ژ پێشييێن چاك ( سلف الصالح )ان، دبێژن: ( كوئه‌و ئاڤه‌ يا پاقژه‌، ماده‌م ژ ناڤێ خۆ نه‌چوويه‌ ده‌رێ و چو تشتێن پيس تێكه‌ل نه‌بووينه‌. )، و ئه‌ڤه‌ يا زانايه‌ ل ده‌ف مه‌زهه‌بێ مالكی، و ئه‌ڤه‌ ئێكه‌ ژ ڕيوايه‌تێن ئيمامێ شافعی و ئمام ئه‌حمه‌دی، وهه‌رديسان ( شيخ الاسلام ابن تيمة – رحمه الله - ) ژی ئه‌ڤ گوتنه‌ ژێ هلبژارتييه، كو يا پاقژه‌‌. ( المغنى: 1/31 ، والمجموع: 1/205 ، والمحلى: 1/183 ، و مجموع الفتاوى: 20/519 ، والأوسط: 1/285 )، و ( دليل ) ل سه‌ر گوتنا وان گه‌له‌كن، و ئه‌م دێ هنده‌كان ژێ به‌حس كه‌ين :
-    ( ابي جحيفة ) دبێژت : ( جاره‌كێ پێغه‌مبه‌ر – صلی الله عليه‌ وسلم – ته‌عرا نيڤرو هاته‌ ده‌ف مه‌ و ده‌ستنڤێژ شۆشت، ڤێجا خه‌لكی ژ به‌رمايكێن ده‌ستنڤێژ شۆشتنا وی خۆ پێ مه‌سح دكرن ) ( بۆخاری ڤه‌دگوهێزت : 187 ) مه‌عنا: خه‌لكی له‌شێ خۆ پێ مه‌سح دكر.
-       ( ابن عمر ) دبێژت: ( ل سه‌ر ده‌مێ پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – زه‌ڵام و ژنكان پێكڤه‌ ده‌ستنڤێژ دشۆشتن ). ( بوخاری و نه‌سائی و  ئبن ماجه‌ ڤه‌دگوهێزن )، و د ڕيوايه‌ته‌كا دی دا هاتييه‌: ( ل سه‌ر ده‌مێ پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – مه‌ و ژنكان ژ ئێك ئامانی ده‌ستنڤێژ د شۆشتن و ده‌ستێن مه‌ هه‌ردوكان دچوونه‌ د ئامانی دا ) ( ئه‌بوو داود ڤه‌دگوهێزت: 381 )
-          ( ابن عباس ) دبێژت: ( پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – ده‌ستنڤێژ ژ به‌رمايكێن ده‌ستنڤێژا مه‌يموونايێ دشۆشت ) ( موسلم ڤه‌دگوهێزت: 323 ).
-          ( مسور بن مخرمة ) دبێژت: ( ده‌مێ پێغه‌مبه‌ر – صلی الله عليه‌ وسلم – ده‌ستنڤێژ دشۆشت، هند مابوو ئێك و دوو بكوژن سه‌را به‌رمايكێن ده‌ستنڤێژا وی ) ( بوخاری ڤه‌دگوهێزت : 189 ) .
مه‌عنا: ئه‌گه‌ر نه‌ دورستبايه‌ پێغه‌مبه‌ر – صلی الله عليه‌ وسلم – دا نه‌هييا وان ژڤێ چه‌ندێ كه‌ت ..

وصلى الله وسلم على نبينا محمد وعلى آله وصحبه أجمعين.


 نڤيسين ماموستا:
أحمد عبدالله رشيد هاجاني
 ڕێڤه‌به‌رێ قوتابخانا سه‌رهلدان يا بنه‌ره‌ت كوڕان
     mr.ahmed.hbn@gmail.com

______________________________
 ژێده‌ر ( مــــــصدر ) :


- ته‌فسيرا ب ساناهی بۆ قورئانا پيرۆز : وه‌رگێڕ سه‌يدا : تحسين ابراهيم دوسكي .

* په‌رتوكێن حه‌ديسا :

- ( مختصر صحيح البخاري ) ، يا وه‌رگێڕايی بۆ زمانێ كوردی : چاپا ئێكێ ٢٠١١ ،  جوتيار محمد بامه‌رني .

- ( چل حه‌ديسێن ئيمامێ نه‌وه‌وی ) يا وه‌رگێڕايی بۆ زمانێ كوردی : چاپا ٢٠٠٢ ، تحسين ابراهيم دوسكي .

* په‌رتوكێن ب زمانێ عه‌ره‌بی :

  - الوجيز ( في فقه السنة و الكتاب العزيز ) : تأليف : الدكتور عبدالعظيم بدوي ، طبعة الثالثة 2010 م ، دار ابن رجب ، ت. دار ابن حزم بيروت . لبنان .

- وماخلت الجنّ والانس إلا ليعبدون : تأليف: الدكتور محمد بن عبدالرحمن العريفي ، طبعة الأولى 2006 م ، مكتبة سلسبيل ، القاهرة .

-   تلخيص صيفة الصلاة النبي – صلى الله عليه وسلم - : لـعلامة الشيخ محمد ناصرالدين الألباني – رحمه الله .

- حكم تارك الصلاة : لفضيلة الشيخ العلامة: محمد بن صالح العثيمين ،سلسلة مؤلفات فضيلة الشيخ 47 ، ط. بإشراف مؤسسة الشيخ محمد بن صالح العثيمين الخيرية.


* په‌رتوكێن ب زمانێ كوردی :

- نڤێژ ستوينا ئيسلامێ : تحسين ابراهيم دوسكي ، چاپا ئێكێ  ٢٠١١، ژ وه‌شانێن په‌ر‌توكخانه‌يا ( دياربكه‌ر ) زاخۆ

- فه‌رهه‌نگا گوتن و كريارێن نه‌ دورست : تحسين ابراهيم دوسكي .


* فه‌رهه‌نگ ( قاموس ):

  - فه‌رهه‌نگا سپيرێز ( عه‌ره‌بی – كوردی ) : دانان: محمد أمين دوسكي ، چاپا ئێكێ ٢٠٠٨ .