الجمعة، 26 فبراير 2016

پاقژي وگرنگييا وێ د شريعه‌تێ ئيسلامێدا (پشكا دوێ)

الحمد لله رب العالمين وصلى الله وسلم على نبينا محمد وعلى آله وصحبه أجمعين


ئه‌و تشتێن ب پيساتييێ هاتينه‌ ناڤكرن :

1 ، 2 -  ده‌ستئاڤا ستوير و زراڤ :
        هنديكه‌ ده‌ستئاڤا ستويره‌ : ئه‌ڤه‌ جۆره‌كه‌ ژ جۆرێن پيساتييێ، ئه‌ڤجا چ ئه‌ف پيساتييه‌ بمينته‌ ب جلكێ مرۆڤی ڤه‌، يان ب نه‌عال و پێلاڤا مرۆڤی ڤه‌، و ئه‌گه‌ر بمينته‌ ب نه‌عالێ ڤه‌ يان پێلاڤێ ڤه‌، يا دورست ئه‌وه‌ مرۆڤ وێ نه‌عالێ د ئاخێ ب هسويت حه‌تا مرۆڤ بزانت چو ژ وی پيساتی نه‌مايه‌ پێڤه‌؛ ئه‌بوو هوره‌يره‌ دبێژت: پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – گوت: (( إذا وطيء أحدكم بنعله الأذى فإن التراب له طهورئه‌گه‌ر ئێك ژهه‌وه‌ نه‌عالا خۆ داناته‌ سه‌ر تشته‌كی پيس، ‌ئاخ‌ بۆ وێ پاقژييه‌ ))، ( ئه‌بوو داود ڤه‌دگوهێزت ) [ وه‌ك د ( عون المعبود : 44/2 )دا هاتی: ( الأذى ) : هه‌ر تشته‌كێ تۆ نه‌خۆشييێ ژێ ببينی، ژ پيساتييێ و تشتێ قڕێژی و به‌ر و ستری و ژبلی ڤان ژی ]، ئه‌ڤجا مه‌ره‌م پێ د ڤێ حه‌ديسێ دا (  پيساتييه‌ ) هه‌ر وه‌ك يا دييار.
       و هنديكه‌ يا زراڤه‌: ئه‌ڤه‌ ژی جۆره‌كه‌ ژ پيساتييێ؛ ئه‌نه‌سێ كوڕێ مالكی، دبێژت: ( جاره‌كێ ئێكێ ئه‌عرابی د مزگه‌فتێ ڤه‌ ده‌ستئاڤا خۆ يا زراڤ خۆشكر، و هنده‌ك ژ سه‌حابان ڕابونێ داكو نه‌هێلن، ڤێجا پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – گوت: (( دعوهُ، ولا تُزرموهُبهێلن، و ده‌ستئاڤا وی نه‌ بڕن ( قه‌دعه‌ نه‌كه‌ن) )) گوت: ڤێجا ده‌مێ تاره‌تا خۆ ب دووماهيك ئيناتی، پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – داخوازا سه‌تڵه‌كا ئاڤێ كر و پێداكر ) ( موسلم و بوخاری ڤه‌دگوهێزن ).

3 ، 4 –  ( المذي و الودي ):
        كو ئه‌ڤه‌ دوو جۆرێن ئاڤێنه‌ ژن و زه‌ڵام هه‌ردوو دبينن.
 ( المذي ) ‌: ئاڤه‌كا سپييه‌كی ته‌نكه‌، ويا نيسه‌كه‌، لگه‌ل شه‌هوه‌تێ دئێته‌ خوار، لێ به‌لێ نه‌ بۆ شه‌هوه‌تێ دئێت، و وه‌كی پێلان ژی ده‌رناكه‌ڤت، وده‌مێ ده‌ر دكه‌ڤت مرۆڤ خاڤ و سست نابت، و دبيتن هه‌ر مرۆڤ پێ نه‌حه‌ست ژی، و ئه‌ڤه‌ ل ده‌ف زه‌ڵام و ژنكان په‌يدا دبت. ( ئيمامێ نه‌وه‌وی د شرح المسلم : 213/3 )دا ئيناتييه‌ )، و ئه‌ڤ جۆرێ ئاڤێ يێ پيسه‌، و ژبه‌ر ڤێ چه‌ندێ پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – ئه‌مرێ زه‌ڵامی يێ كری كو ئه‌و ( عه‌وره‌تێ ) خۆ ژ ڤێ ئاڤێ بشۆت.
عه‌لييێ كوڕێ ئه‌بی طالبی دبێژت: ( ئه‌ز زه‌ڵامه‌ك بووم به‌رده‌وام من ئه‌ڤ ( مذي )يه‌ دديت، و من شه‌رم دكر پرسييارێ ژ پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – بكه‌م ژبه‌ر كو كچا وی لده‌ف بوو [ كو خێزانا وی فاطيما كچا پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – لده‌ف بوو ڤێجا من گوته‌ ميقدادێ كوڕێ ئه‌سوه‌دی كو بێژيتێ، ڤێجا گوتێ و پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه وسلم- گوت: (( يغسل ذكره و يتوضأ دێ عه‌وره‌تێ خۆ شۆت و ده‌ستنڤێژێ شۆت )) ( موسلم و بوخاری ڤه‌دگوهێزن ).
( الودي ) : ئاڤه‌كا سپييه‌ و يا تيره‌، وپشتی ده‌ستئاڤا زراڤ ده‌ردكه‌ڤت ( فقه السنه‌: 24/1 )، يان گه‌له‌ك جاران ژ ئه‌گه‌رێ نساخييه‌كێ دێ بينی هه‌ما ب عه‌روه‌تی دا هاته‌ خوارێ، ئه‌ڤجا ئه‌ڤ جۆره‌ ئاڤه‌ ژی يا پيسه‌ و دێ عه‌وره‌تێ خۆ ژێ شۆيی.
ئبن عه‌بباس – خودێ ژێ ڕازيبت – دبێژت : (( المني و الودي و المذي ، أما المني فهو الذي منه الغسل ، و أما الودي والمذي فقال : اغسل ذكرك – أو مذاكيرك – و توضأ وضوءك للصلاة – مه‌نی و وه‌دی و مه‌ذی ، هنديكه‌ مه‌نييه‌ ئه‌وه‌ يا كو شۆشتن بۆ هه‌ی ، و هنديكه‌ وه‌دی و مه‌ذينه‌ گوت: ئه‌ندامێ خۆ بشۆ – يان ئه‌ندامێن خۆ – و ده‌سنڤێژا خۆ يا وه‌كی يا نڤێژێ بشۆ )) ( به‌يهه‌قی: 115/1 ) .

5-  پيساتييا گيانه‌وه‌رێ گوشتێ وی نه‌ ئێته‌ خوارن:
     عه‌بدۆڵڵاهێ كوڕێ مه‌سعودی دبێژت: پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – دڤييا بچيته‌ ده‌ستئاڤێ، ڤێجا گوت: (( ائتني بثلاثة أحجاربۆ من سێ به‌ران بينه‌ ))، ڤێجا من دوو به‌ر بۆ ديتن و كه‌رسله‌كا كه‌ری ( پۆرسڵ )، و ئه‌وی هه‌ردوو به‌ر هلگرتن و كه‌رسل هاڤێت، و گوت: (( هي رجسئه‌و يا پيسه‌ )) ( بوخاری و نه‌سائی و ترمذی و ئبن ماجه‌ و ئبن خوزه‌يمه‌ ڤه‌دگوهێزن ).

6- خوينا عاده‌ی ( حيض ) :  ئه‌سمائا كچا ئه‌بوبه‌كری – خودێ ژێ ڕازيبت – دبێژت : ژنكه‌ك هاته‌ نك پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – و گوتێ: تۆ چاوا دبينی ده‌مێ ئێك ژمه‌ خوينێ دبينت و دكه‌ڤيته‌ سه‌ر جلكێ وێ ، چ بكه‌ت؟ پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – گوتێ : (( تَحَتُّهُ، ثمَّ تقرُصُهُ بالماءِ، وتنضَحُهُ وتصلَّي فِيِهِ – دێ په‌رخينت، پاشێ دێ ب ئاڤێ باش شۆت، پاشێ دێ ژئاڤێ خلاسكه‌ت – زوهاكه‌ت – و نڤێژێ پێ كه‌ت )) ( بوخاری و موسلم و ئه‌بوو داود و نه‌سائی و ئبن ماجه‌ ڤه‌دگوهێزن ) .

7. شوين ده‌ڤێ سه‌ی : ئه‌بوو هوره‌يره‌ دبێژت: پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – گوت: (( طهور إناء أحدكم إذا ولغ فيه الكلب أن يغسله سبع مرات أولاهن بالترابئامانێ ئێك ژ هه‌وه‌ دێ پاقژ بت ئه‌گه‌ر سه‌ی ده‌ڤێ خۆ كرێ كو حه‌فت جاران بشۆت و شۆشتنا ئێكێ ب ئاخێ بت )) ( موسلم ڤه‌دگوهێزت ).
8. تشتێن گيانه‌وه‌رێ مراربوويی:
  مراربووی ئه‌وه‌ يێ كو نه‌ ب ڕێكا شه‌ريعه‌تی هاتييه‌ سه‌رژێكرن؛ ژبه‌ر گوتنا پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم - : (( إذا دبغ الإهاب فقد طهرئه‌گه‌ر بيست بێته‌ گه‌ماره‌كرن ئه‌ڤه‌ ئه‌و پاقژبوو )) ( موسلم و ئه‌بوو داود ڤه‌دگوهێزن )، مه‌عنا: ئه‌ڤ‌ پيسته‌ هندی نه‌ئێته‌ گه‌ماره‌كرن ئه‌و دێ يێ پيس بت.
 و( الإهاب ): پيستێ گيانه‌وه‌رێ مراربوويی يه،
                          
هنده‌ك ژ وان تشتێن ب حه‌لالييێ هاتينه‌ ناڤكرن :

        هه‌رچه‌نده‌ ل ده‌ف زۆربه‌ی خه‌لكێ مه‌ د حه‌رامن، لێ به‌لێ د ڕه‌سه‌نييا خۆ دا د حه‌لالن، چونكی ئه‌و تشتێ ئه‌م ب حه‌رامييێ ناڤ بكن؛ دڤێت ئه‌م به‌لگه‌ی ( دليل )ی بۆ ئاماده‌ بكه‌ين، وبێی ده‌ليله‌كی شه‌رعی ئه‌م نه‌شێن چو تشتی ب حه‌رامی ل قه‌له‌م بده‌ين، ئه‌ڤجا لڤێرێ ئه‌م دێ ب كورتی هنده‌ك وان تشتێن ب حه‌لالييێ هاتينه‌ ناڤكرن به‌حس ژێ كه‌ين ( إن شاء الله ) :

1-      خوينا مرۆڤی ژبلی جهێ ( ده‌ستئاڤا ستوور و زراڤ ) يان خوينا وی حه‌يوانی يێ گوشتێ وی بێته‌ خوارن، حسن دبێژت: ( يا دياره‌ كو موسلمانان ب برينێن خۆ ڤه‌ نڤێژ دكرن ) ( بوخاری ڤه‌دگوهێزت )، و حه‌ديسا زه‌ڵامێ ئه‌نصاری ( ده‌مێ ب شه‌ڤێ نڤێژ كری، و كافره‌كێ سێ تير لێداين و ئه‌وی نڤێژ به‌تال نه‌كر و خوين ژ برينێن وی دهاتن ) هه‌روه‌ك د ( تمام المنة : 51 ، 52 )دا هاتی.
و د وێ حه‌ديسا كوشتنا عومه‌رێ كوڕێ خه‌تتابی كو ( عومه‌ری نڤێژدكر و خوين ژ برينێن وی دهاتن ) ( مالك و به‌يهه‌قی ڤه‌دگوهێزن ).
   ونسبه‌ت خوينا حه‌يوانێ گوشتێ وی بێته‌ خوارن؛ ( أبن مسعود ) دبێژت: ( ڕۆژه‌كێ پێغه‌مبه‌ر – صلی الله عليه‌ وسلم – ل كه‌عبێ نڤێژ دكر، و ( أبو جهل ) و هنده‌ك هه‌ڤالێن وی ل وێرێ د ڕوينشتی بوون، ئێكێ گوته‌ ئێكێ: كی ژ هه‌وه‌ دێ چيت عوير و ڕيڤيكێن حێشترا ماڵا فلان كه‌سی ئينت و دانيته‌ سه‌ر سه‌رێ ( محمد )ی – صلی الله عليه‌ وسلم – ده‌مێ دچيته‌ سوجدێ؟ يێ ژهه‌مييان پيستر ڕابوو چوو هنده‌ك عوير و ڕيڤيك ئينان، ده‌مێ پێغه‌مبه‌ر – صلی الله عليه‌ وسلم - چوويه‌ سوجدێ، ئه‌و پيساتی هه‌می هاڤێته‌ سه‌ر سه‌ری و سه‌ر پشتێ، و پێغه‌مبه‌ر – صلی الله عليه‌ وسلم – ما د سوجدێ دا ڤێجا بۆ خۆ پێ كه‌نين .... ) ( بوخاری و مسلم ڤه‌دگوهێزن )، مه‌عنا ئه‌گه‌ر خوينا وێ حێشترا سه‌رژێكری يا پيسبا پێغه‌مبه‌ر – صلی الله عليه‌ وسلم- دا ژ سه‌ر كراسێ خۆ ڕاكت، يان ژی دا ژ نڤێژێ ده‌ركه‌ڤت.   
2-      ماسی و كولييێ مراربوويی، ژبه‌ر وێ حه‌ديسا عه‌بدوڵڵاهێ كوڕێ عومه‌ری – خودێ ژ هه‌ردووكان ڕازيبت – ده‌مێ دبێژت: پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – گوت: (( أحلت لنا ميتتان و دمان: أما الميتتان فالحوت والجراد، وأما الدمان فالكبد والطحال دوو مری و دوو خوين يێن بۆ مه‌ هاتينه‌ حه‌لالكرن: هنديكه‌ هه‌ردوو مرينه‌ ئه‌و ماسی و كولينه‌، وهنديكه‌ هه‌ردوو خوينن ئه‌و مێلاك و خالخالكه‌ )) ( أحمد د ( الفتح ا لربانی) دا و به‌يهه‌قی ڤه‌دگوهێزن ).
3-      ئه‌و مراربوويێ خوين ژبه‌ر نه‌چت، وه‌كی مێشا ڕه‌شا ناڤ ماڵان و مێری و مێشا هنگڤينێ، ويێن وه‌كی وانان.
ئه‌بوو هوره‌يره‌ دبێژت: پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – گوت: (( إذا وقع الذباب في إناء أحدكم فليغمسه كله، ثمّ ليطرحه، فإن في إحدى جناحيه داءً، وفي الآخر شفاءً ئه‌گه‌ر مێش كه‌فته‌ دئامانێ ئێك ژهه‌وه‌ دا بلا هه‌مييێ نقۆم بكه‌ت، و پاشێ بينته‌ ده‌رێ و پاڤێژت، هنديكه‌ جه‌نگێن وێ نه‌ ئێك ده‌رده‌ ئێك ده‌رمانه‌ )) ( بوخاری و ئبن ماجه‌ ڤه‌دگوهێزن ) .
4-      هه‌ستيكێن مراربوويی، و شاخێن وی، و نه‌ينۆكێن وی، وموی يان هريا وی، و په‌ڕێن وی، ئه‌ڤه‌ هه‌می د حه‌لالن، چونكی چو تشت پێ نه‌هاتييه‌ كو ئه‌ڤه‌ د حه‌رام و پيس بن، هه‌روه‌كی بوخاری د( 342/1 )دا ل پێشيا حه‌ديسا ژماره‌ ( 235 )دا وه‌كی گوتن ئيناتي‌، دبێژت:
زوهری د ده‌رباره‌ی هه‌ستيكێن مری دا دبێژت – وه‌كی هه‌ستيكێن فيلی و وانان - : من ژ گه‌له‌ك زانايان يا زانی كو ئه‌وان سه‌رێن خۆ پێ شه‌ دكرن، و دوهن دكرنێ، ئه‌وانان چو خه‌له‌تی دڤێ چه‌ندێ ڕا نه‌ دديتن. 

والحمد لله رب العالمين ..


نڤيسين ماموستا: 
أحمد عبدالله رشيد هاجاني
mr.ahmed.hbn@gmail.com

________________


 ژێده‌ر ( مــــــصدر ) :


- ته‌فسيرا ب ساناهی بۆ قورئانا پيرۆز : وه‌رگێڕ سه‌يدا : تحسين ابراهيم دوسكي . 

* په‌رتوكێن حه‌ديسا :

- ( مختصر صحيح البخاري ) ، يا وه‌رگێڕايی بۆ زمانێ كوردی : چاپا ئێكێ ٢٠١١ ،  جوتيار محمد بامه‌رني .

- ( چل حه‌ديسێن ئيمامێ نه‌وه‌وی ) يا وه‌رگێڕايی بۆ زمانێ كوردی : چاپا ٢٠٠٢ ، تحسين ابراهيم دوسكي .

* په‌رتوكێن ب زمانێ عه‌ره‌بی :

  - الوجيز ( في فقه السنة و الكتاب العزيز ) : تأليف : الدكتور عبدالعظيم بدوي ، طبعة الثالثة 2010 م ، دار ابن رجب ، ت. دار ابن حزم بيروت . لبنان .
- صحيح فقه السنة وأدلته وتوضيح مذاهب الأئمة: اعداد: أبو مالك كمال بن سيد سالم، الجزء الأول، المكتبة التوفيقية.

- وماخلت الجنّ والانس إلا ليعبدون : تأليف: الدكتور محمد بن عبدالرحمن العريفي ، طبعة الأولى 2006 م ، مكتبة سلسبيل ، القاهرة .

-   تلخيص صيفة الصلاة النبي – صلى الله عليه وسلم - : لـعلامة الشيخ محمد ناصرالدين الألباني – رحمه الله .

- حكم تارك الصلاة : لفضيلة الشيخ العلامة: محمد بن صالح العثيمين ،سلسلة مؤلفات فضيلة الشيخ 47 ، ط. بإشراف مؤسسة الشيخ محمد بن صالح العثيمين الخيرية.


* په‌رتوكێن ب زمانێ كوردی :


- نڤێژ ستوينا ئيسلامێ : تحسين ابراهيم دوسكي ، چاپا ئێكێ  ٢٠١١، ژ وه‌شانێن په‌ر‌توكخانه‌يا ( دياربكه‌ر ) زاخۆ

- فه‌رهه‌نگا گوتن و كريارێن نه‌ دورست : تحسين ابراهيم دوسكي .




* فه‌رهه‌نگ ( قاموس ):

  - فه‌رهه‌نگا سپيرێز ( عه‌ره‌بی – كوردی ) : دانان: محمد أمين دوسكي ، چاپا ئێكێ ٢٠٠٨ .
 


ليست هناك تعليقات: