الأحد، 27 ديسمبر 2015

كورتييه‌ك ژ فقهێ نڤێژێ ب وێنه‌ڤه‌

كورتييه‌ك ژ فقهێ نڤێژێ

بسم الله الرحمن الرحيم 
الحمد لله رب العالمين وصلى الله وسلم على نبينا محمد و على آله وصحبه أجمعين.. أما بعد:

خوشك وبرايێن به‌ڕێز..
نڤێژ ژ وان بابه‌تێن گرنگه‌ يێن كو ئيسلامێ گرنگييه‌كا ئێكجار زۆر دايێ، له‌و ل ڤێره‌ مه‌ ب فه‌رديت ئه‌م نڤێژێ ب وێنه‌ڤه‌ به‌رچاڤ بكه‌ن؛ داكو ئه‌م بزانن كانێ دێ چه‌وا ئێته‌ كرن..
گه‌له‌ك ژ مه‌ وه‌سا هزر دكت كو نڤێژ ب تنێ هنده‌ك لڤينن و نه‌ زێده‌تر، لێ به‌لێ نڤێژ ب تنێ هنده‌ك لڤين نينن، چونكى هندى نڤێژ ب دورستى و خوه‌ شكاندن بێته‌ كرن ئه‌وا كو ب عه‌ره‌بى دبێژنێ: (خشوع) پتر يا تمام و (مقبول)ـه‌، چونكى  ل دووف خشوعا مرۆڤى خێر بۆ مرۆڤى د ئێته‌ نڤيسين هه‌روه‌ك د حه‌ديساندا هاتى..

ئه‌ڤجا به‌ڕێزان ئه‌م دێ ب كورتى ب وێنه‌ڤه‌ دنه‌ دياركرن.

1. ده‌ستپێكێ تڤيا مرۆڤ يێ ب ده‌ستڤنێژ بت وجهێ مرۆڤ نڤێژێ لێ دكه‌ت ژى دڤێت يێ پاقژ و ب نڤێژ بت، وئه‌و جلكێ مرۆڤ نڤێژێ پێ دكه‌ت ژى دڤێت يێ ته‌نگ وته‌نك نه‌بت، وژ چووكان هه‌تاكو نافكێ هه‌مى ڤه‌شار تبت، وبۆ ژنكان هه‌مى جه ڤه‌شارتبت ب تنێ كه‌فێن ده‌ستى وناڤچاڤ تێنه‌بت.. 
    وده‌مێ مرۆڤ دچته‌ دناڤ نڤێژێ دا دڤێت به‌رێ مرۆڤى ل قيبلێ بت و بـ(تكبير)ێ مرۆڤ داخلى نڤێژێ ببت، كو ئه‌و ژى ب گوتنا (الله أكبر)، ومرۆڤ ده‌ستێن خوه‌ بلند بكه‌ت.. هه‌روه‌ك دڤان وێناندا:



ئه‌ڤجا بلندكرنا ده‌ستان چ ل ڕاستا گوهان بت يان ل ڕاستا ملان بت،

2. پاشان دێ ده‌ستێن خوه‌ دانييه‌ ل سه‌ر سينگێ خوه‌.. ب شێوه‌ك ژ ڤان -بۆ زانين كو ئه‌ڤ ده‌ست دانا ل سه‌ر سينگى سوننه‌ته‌- :

پاشان دێ سوره‌تا فاتيحێ (سورة الفاتحة) خوينى ، د دووفدا دێ سوره‌تا دى خوينى يان دێ چه‌ند ئايه‌ته‌كان ژ سوره‌ته‌كێ خوينى
(خواندنا سوره‌تا پشتى سوره‌تا فاتيحێ ب تنێ دێ ل هه‌ر دوو ڕكاعه‌تێن ئێكێ خوينى، وئه‌و نڤێژێن دبنه‌ سێ وچوار دێ ل يا سييێ وچوارێ دێ ب تنێ (الحمد)ێ خوينى)..

3. پاشان جارديڤه‌ دێ ده‌ستێن خوه‌ بلند كه‌ى د گه‌ل گوتنا (الله أكبر).. هه‌روه‌كى د وێنه‌ى دا :

4. پاشان دێ چييه‌ (ڕكووعێ)، هه‌روه‌ك د وێنه‌ى دا:
ودێ ل ڕكۆۆعێ مينى هه‌تاكو تۆ تێدا مرتاح دبى، ودێ تێدا بێژى (سبحان ربي العظيم) و(جاره‌كێ واجبه‌، وسێ جاران سوننه‌ته‌)

و ژ خه‌له‌تييانه‌ مرۆڤ گه‌له‌ك خوه‌ نه‌ چه‌مينت هه‌تا كو پشتا مرۆڤى ڕاست نه‌بت، و ژخه‌له‌تييانه‌ مرۆڤ گه‌له‌ك خوه‌ چه‌مينت ژى كو مرۆڤ ژ ڕاستكرنا پشتێ ب بورينت، چونكى دحه‌ديسێن دورست دا هاتييه‌ پێغه‌مبه‌ر -صلى الله عليه وسلم - وه‌سا خوه‌ د چه‌ماند ئه‌گه‌ر ئاڤ ل سه‌ر پشتا وى كربا دا لێ ڕاوه‌ست..
×××××هه‌ر وه‌ك ڤان خه‌له‌تييان ×××××


5. وپاشان جارديڤه‌ دێ ژ ڕكووعێ ڕابي دگه‌ل گوتنا (سمع الله لمن حمده‌)، وده‌مێ پشتا ته‌ ڕاست دبت ده‌ستێن خوه‌ بلند بكه‌ وبێژه‌: ( ربنا لك الحمد)، هه‌ر وه‌كى دوێنه‌ى دا:

و ژ خه‌له‌تييانه‌ ده‌ست بێنه‌ بلندكرن وه‌كو د (دوعايان)دا هه‌روه‌كى د ڤى وێنه‌ى دا ديار:

6. پاشان دێ چييه‌ سوجدێ دگه‌ل گوتنا (الله أكبر)، هه‌روه‌ك د وێنه‌ى دا:
 پاشان دێ چييه‌ سوجدێ ل سه‌ر (7) ئه‌ندامان:
- هه‌ر دوو بنێن تبلێن پێيان.
- هه‌ر دوو چووكان.
- هه‌ر دوو كه‌فێن ده‌ستان.
- ئه‌نى ودفن دگه‌ل ئێك.
هه‌روه‌كى د وێنى دا:
و سوجدێ دا دێ بێژى: ( سبحان ربي الأعلى )، (ئێك) جار واجبه‌ و(سێ) جاران يان پتر سوننه‌ته‌..
وژ خه‌له‌تييان مرۆڤ چوكێن ئه‌نيشكێن ده‌ستان ب هێلته‌ ب پييانڤه‌ ل ده‌مێ سوجدێ، يان مرۆڤ ئه‌نيشكان دگه‌ل كه‌فێن ده‌ستان ب دانته‌ ئه‌ردى، 
×××××هه‌روه‌كى د ڤان وێنان دا ديار: ×××××

7. پاشان دێ ژ سوجدێ ڕابى دگه‌ل گوتنا (الله أكبر)، و (إفتراش) دێ ڕوينى خوار، وه‌كو د ڤان وێناندا:


پاشان جارديڤه‌ دێ چييه‌ سوجدێ وجارديڤه‌ گوتنا (سبحان ربي الأعلى)، وپاشان ڕابى ژ پێرڤه‌ وهه‌روكو ده‌ستپێكێ دووباره‌ بكه‌ بۆ ڕكاعه‌تا دوێ،

8. ده‌مێ تۆ د ڕوينى بۆ خواندنا ته‌حيياتێ دێ ب ڤى شێوه‌ى ڕوينى:
أ- ته‌حيياتا ئێكێ دێ (إفتراش) ڕوينى، وه‌كى ڤى وێنه‌ى:
وخواندنا ته‌حيياتێ، وپاشان ئه‌گه‌ر نڤێژ ژ (دوو) ڕاعه‌تان پتر بو وه‌كو نڤێژا (نيڤرۆ، وئێڤارى، ومه‌غره‌ب وعه‌يشا) ڕابا ژ پێرڤه‌ دگه‌ل بلندكرنا ده‌ستان ب گوتنا (الله أكبر) وهه‌رديسان وه‌كى سه‌رى دووباره‌ بكه‌ بۆ تمامكرنا وان ڕكاعه‌تان..
وته‌حيياتا دووماهيكێ دێ (تورك) ڕوينێيه‌ خوار وه‌كو ئێك ژ ڤان وێنان:

وده‌مێ تۆ ته‌حيياتێ د خوينى دێ به‌رێ ته‌ ل تبلا ته‌ يا شه‌هدێ بت دگه‌ل لڤاندنا وێ كو سوننه‌ته‌ بێته‌ لڤاندن وقيبله‌ بێته‌ ئيشاره‌تكرن.. هه‌روه‌كو د وێنێ سه‌رى دا ديار..
وپاشان دێ صلاوه‌تا (ئيبراهيمى) دييه‌ سه‌ر پێغه‌مبه‌رى - صلى الله عليه وسلم-، وپاشان سڵاڤا ملان ڤه‌دى، كو ئه‌وژى سڵاڤا ملێ ڕاستێ پاشێ ملێ چه‌پێ ب گوتنا: (السلام عليكم ورحمة الله).

وژخه‌له‌تييانه‌ مرۆڤ ب ڤان شێوان د ته‌حيياتێ دا ب ڕوينته‌ خوار هه‌روه‌كو ڤان وێنێن ل خوارێ:

و ژ خه‌له‌تييانه‌ گه‌له‌ك پشتى نڤێ ب دووماهيك دئێت ناڤ چاڤێن خوه‌ د ڤه‌مالن (مسح) دكه‌ن، كو ده‌ستێن خوه‌ پێدا د ئيننه‌ خوار ودبێژن (آمين آمين والحمد لله رب العالمين)، وئه‌ڤه‌ ژ پێغه‌مبه‌رى - صلى الله عليه وسلم- (وارد) نه‌بوويه‌..

والحمدلله رب العالمين 
وصلى الله وسلم على نبينا محمد وعلى آله وصحبه أجمعين.

--------------------------------
ژێده‌ر:
- الوجيز في فقه السنة والكتاب العزيز، الدكتور عبدالعظيم بدوي، الطبعة الثالثة 1431هـ - 2010م، دار ابن حزم.

  

الجمعة، 25 ديسمبر 2015

من ذاكرة الحج عام 1953م

حج عام 1953م
=========











 

فقهێ نڤێژێ -پشكا ئێكێ-


(( فقهێ نڤێژێ ))

-پشكا ئێكێ-


نڤيسين ماموستا:     
 أحمد عبدالله رشيد هاجاني


 بسم الله الرحمن الرحيم

  الحمدلله رب العالمين ، و صلی الله و سلم علی نبينا محمد و علی آله و صحبه أجمعين ....و أما بعد

خوشك و برايێن موسلمان ...

    ژ گه‌له‌ك خه‌له‌تييێن ئه‌م موسلمان ئه‌ڤرو د كه‌ڤنێ نڤێژه‌ ، و هه‌ر گاڤا نڤێژا مرۆڤی نه‌ يا دورست بت كارێ مرۆڤی هه‌می دێ نه‌ی دورست بت ، چونكی د حه‌ديسه‌كا دورست دا ئه‌وا طه‌به‌رانی ژ پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – ڤه‌دگوهێزت هاتييه‌ ، كو پێغه‌مبه‌ر – صلی الله عليه‌ وسلم – دبێژت : (( أول ما يحاسب به العبد يوم القيامة الصلاة ، فإن صلحت صلح له سائر عمله ، و إن فسدت فسد سائر عمله – ئێكه‌مين تشتێ ڕۆژا قيامه‌تێ حسێبا وی د گه‌ل عه‌بدی دئێته‌ كرن نڤێژه‌ ، ڤێجا ئه‌گه‌ر ئه‌و يا باش بت كارێ وی يێ دی ژی دێ يێ باش بت ، و ئه‌گه‌ر ئه‌و يا خراب بوو كارێ وی يێ دی ژی هه‌می دێ يێ خراب بت )) ،  ژبه‌ر ڤێ يه‌كێ مه‌ ب فه‌ر ديت ئه‌م ب دورستی بچنه‌ د ناڤ فقهێ نڤێژێ دا و بزانن كانێ چه‌وا پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم- نيشا مه‌ دايه،و چه‌وا نڤێژكری يه‌، ئه‌ڤجا ئه‌گه‌ر خودێ حه‌س بكه‌ت د پشكا ئێكێ دا ( بهايێ نڤێژێ و شه‌رتێن نڤێژێ ) دێ بابه‌تێ مه‌ بت و د پشكێن بێن دا ئه‌گه‌ر ئه‌م مانه‌ ساخ ئه‌م دێ به‌حسێ شه‌رت و ڕوكنێن ده‌سنڤێژێ كه‌ين و دگه‌ل چه‌وانيا كرنا نڤێژێ ب وێنڤه‌ .

ئيشاره‌ت ب ( سێ) خالێن گرنگ :
يا ئێكێ:  هه‌ر گوتنه‌كا مه‌ گوت بت يان ژی خه‌له‌تی يه‌كا مه‌ ده‌ست نيشان كربت مه‌ به‌لگه‌( ده‌ليل ) ژ قورئان و سوننه‌تێ لسه‌ر ئينايه‌ داكو گوتنا مه‌پتر يا ب خودان بت ، و پتر جهێ باوه‌ريێ بت لده‌ف خوانده‌ڤانێ هێژا .
يا دوێ:  و ئه‌ڤ بابه‌ته‌ مه‌ ژ چه‌ندين ژێده‌رێن ( مصدر )ێن فقهی يێن جودا جودا ئيناتينه‌، ئه‌گه‌ر خودێ حه‌س بكه‌ت ئه‌م دێ ل بنێ بابه‌تێ خۆ ديار كه‌ين ، ئه‌گه‌ر خوانده‌ڤانه‌كێ بڤێت پتر لسه‌ر فقهێ نڤێژێ بخوينت . 
يا سييێ: ئه‌ڤ بابه‌ته‌ د ڕه‌سه‌نييا خۆدا مه‌ د به‌رپه‌رێ خۆ يێ تايبه‌ت د سايتێ نيبه‌ردا (www.niber.net) ئيناتبوو، لێ ل ڤێره‌ مه‌ پتر ديت د مه‌ندوبى ژى دا بيننه‌ خوارێ. 

* بهايێ نڤێژێ د شريعه‌تێ ئيسلامێ دا :

نڤێژ ئه‌وا  خودايێ مه‌زن ل سه‌ر مه موسلمانا‌ ( فرض )كری و لسه‌ر ئوممه‌تێن به‌ری مه‌ژی ، هه‌ر وه‌ك خودايێ مه‌زن د قورئانا پيرۆز دا د بێژيت :{ وَمَا تَفَرَّقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَةُ (4) وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ حُنَفَاءَ وَيُقِيمُوا الصَّلَاةَ وَيُؤْتُوا الزَّكَاةَ وَذَلِكَ دِينُ الْقَيِّمَةِ (5) – و ئه‌وێن كيتاب بۆ هاتی د ده‌رحه‌قا ڕاستييا پێغه‌مبه‌رينييا موحه‌ممه‌دی دا ژێك جودا نه‌بوون ، حه‌تا بۆ وان ئاشكه‌را نه‌بووی كو ئه‌و ئه‌و پێغه‌مبه‌ره‌ يێ به‌حسێ وی د كتێبێن وان داهاتی ، و د هه‌می شريعه‌تان دا فه‌رمان ب تشته‌كێ ل وان نه‌هاتبوو كرن ژبلی هندێ كو ئه‌و په‌رستنا خودێ ب تنێ بكه‌ن و ب عيباده‌تی قه‌ستا كنارێ وی بكه‌ن ، ڕويێ خۆ ژ شركێ وه‌رگێڕنه‌ باوه‌رييێ ، و ب كرنا نڤێژێ ڕاببن ، و زه‌كاتێ بده‌ن ، و ئه‌وه‌ دينێ ڕاست }[ سورة البينة: 4 – 5 ]

مه‌عنا: كرنا نڤێژا نه‌ به‌س ل سه‌ر مه‌ فه‌ربويه‌ ؛ به‌لكی لسه‌ر ئوممه‌تێن به‌ری مه‌ژی يا فه‌ربووی ، به‌لێ نه‌ ب وی شێوه‌ی يێ نوكه‌ لسه‌ر مه‌ واجب وه‌كی ( سبێدی : دور ڕكاعه‌ت ، نيڤرو: چار ڕكاعه‌ت ، ......هتد ) و يێن سوننه‌ت ژی جودا جودا ، به‌لكی ئه‌ڤه‌ يا ( مه‌علومه‌ ) لشه‌ڤا ( معراج)ێ ده‌مێ پێغه‌مبه‌ر – صلی الله عليه‌ وسلم – چوويه‌ عه‌سمانا و ل وی وه‌ختی لسه‌ر ئوممه‌تێ هه‌ميێ هاته‌ فه‌ركرن ب كرنا ( پێنج ) نڤێژا د شه‌ڤ و ڕۆژه‌كا دا .



ده‌مێ مرۆڤ ئايه‌تێن قورئانا پيرۆز و حه‌ديسێن پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – دخوينت دزانت كو نڤێژ د ته‌رازييا شه‌ريعه‌تی دا بهايه‌كێ مه‌زن هه‌يه‌ ، نه‌به‌س هنده‌ ، به‌لكی نه‌ كرنا نڤێژا مرۆڤی چ بها د ئيسلامێ دا نينه‌ ، و مرۆڤ و ئيسلام د بنه‌ دوو تشتێن ژێك جودا ! به‌لكی هه‌ما مرۆڤ د شێت بێژيت د وی وه‌ختی دا مرۆڤ و ئيسلامێ چو دگه‌لێك نينه‌! ، جابر دبێژيت : پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – گوت : (( إن بين الرجل و بين الشرك و الكفر ترك الصلاة – دناڤبه‌را زه‌ڵامی و شركێ و كوفرێ دا نه‌كرنا نڤێژێ يه‌ )) ( ئيمام موسلم ڤه‌دگوهێزيت )، و د حه‌ديسه‌كا د یدا بوره‌يده‌يێ كوڕێ حصيبی دبێژت : من گوهـ ل پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – بوو، دگوت: (( العهد الذي بيننا و بينهم الصلاة، فمن تركها فقد كفر – په‌يمانا د ناڤبه‌را مه‌ و وانادا [ كافران ]دا نڤێژه‌ ، ڤێجا هه‌ركه‌سێ هێلان ‌‌وی كوفر كر )) ( ئه‌حمد و ئه‌بوو داود و ترمذى و نه‌سائی ڤه‌دگوهێزن )،  يه‌عنی : هێلانا نڤێژێ يه‌ وی توخيبی ، وێ په‌ردێ ڕادكه‌ت ئه‌وا دناڤبه‌را مرۆڤی و كوفرێ دا هه‌ی ! ، ژبه‌ر ڤێ چه‌ندێ هه‌می زانايێن ئيسلامێ ل وێ باوه‌رێنه‌ كو هه‌چيێ باوه‌ری ب فه‌ربوونا نڤێژێ نه‌بت ئه‌و ( كافره‌ )! و حوكمێ ( مرتد ) لسه‌ر تێته‌ ب جهئينان ، و ئه‌گه‌ر بمرت نڤێژ لسه‌ر نائێته‌ كرن و د ناڤ مه‌زارێن موسلمانان دا نائێته‌ ڤه‌شارتن ..هتد

و خيلاف لسه‌ر هندێ هه‌يه‌ كو ئه‌گه‌ر كه‌سه‌ك هه‌بت باوه‌ری ب فه‌ربوونا نڤێژێ هه‌بت به‌لێ ژ بێ خيره‌تی نه‌كه‌ت ، هنده‌ك زانا د بێژن : ئه‌ڤه‌ ژی وه‌كی وی يه‌ يێ باوه‌ری ب نڤێژێ نه‌هه‌ی ، و ده‌ليلێ وان ئه‌و حه‌ديسا ( جابره‌ ) ئه‌وا مه‌ به‌ری نوكه‌ ڤه‌گێڕايی‌ . به‌لێ جمهوورێ زانايان د بێژن: ئه‌وێ ژ بێ خيره‌تی نڤێژان نه‌كه‌ت و باوه‌ری ب فه‌ربوونا وان هه‌بت كافر نابت به‌لێ ژ مرۆڤێ گونه‌هكار د ئێته‌ هژمارتن ، و حوكمێ وی حوكمێ زناكه‌رێ موحصه‌نه‌ ، و هنده‌ك زانايێن دی ژ ڤان د بێژن : ئه‌و كافر نابت و نائێته‌ كوشتن ژی ، به‌لێ د ڤێت بێته‌ گرتن و ته‌عزيبدان حه‌تا ڤێ گونه‌هێ بهێلت .



و كرنا نڤێژێ ب هنده‌ك ده‌مێن ده‌ست نيشانكری ڤه‌ يا گرێ دايه‌ ، ده‌مێ خودايێ مه‌زن دبێژێت :{ ... إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا هندی نڤێژه‌ لسه‌ر خودان باوه‌ران فه‌رزه‌كا ده‌مداره‌ } [ سورة النساء: 103] يه‌عنی: وه‌خته‌كی ده‌ستنيشانكری هه‌يه‌ ، نابت مرۆڤ ژبلی وه‌ختێ بو هاتيه‌ ده‌شتنيشانكرن بكه‌ت و يان ده‌مێ ژ وه‌ختی ده‌ركه‌ڤت و بێ ( عوزر ) ئه‌و ڕابت شنيكا بێژت دێ نڤێژێ كه‌م ، چونكی ئه‌ڤ كه‌سێ ب ڤی ڕه‌نگی‌ بت حوكمه‌كی دی لسه‌ر ب جهـ دئێت ، خودايێ مه‌زن دبێژت : { إِنَّ الْمُنَافِقِينَ يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ وَإِذَا قَامُوا إِلَى الصَّلَاةِ قَامُوا كُسَالَى يُرَاءُونَ النَّاسَ وَلَا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا –  هندی ڕێكا ئه‌وان دووڕيانه‌ خاپاندنا خودێ يه‌ ، ب هندێ كو بسه‌رڤه‌ ئه‌و ب خۆ ب باوه‌ريێ بێنه‌ ده‌ر و د دلدا دكافربن هزرا وان ئه‌وه‌ حالێ وان دێ ل خودێ يێ ڤه‌شارتی بت ، ئه‌و ب خۆ خودێ يه‌ وان د خاپينت و ب وه‌كی كريارا وان جزايی دده‌ته‌ وان ، و ئه‌گه‌ر ئه‌و دووڕويێن هه‌ بۆ كرنا نڤێژێ ڕابونه‌ڤه‌ ، ب سستی و بێ خيره‌تی ڤه‌ ڕادبن ، و مه‌خسه‌دا وان ب وێ نڤێژێ ڕويمه‌تی يه‌ و دا خه‌لك مه‌تحێن وان بكه‌ن ، و كێمه‌كێ نه‌بت ئه‌و خودێ ل بيرا خو نائينن   [ النساء : 142 ] ، يه‌عنی: هه‌روه‌كی ئه‌ڤ كه‌سێ ب سستی و ب بێ خيره‌تی ڕابته‌ نڤێژێ وه‌كی كه‌سه كی دووڕوي يه‌ ( منافق )ه‌ ، يان ژ به‌ر ڕويمه‌تی نڤێژێ دكه‌ت ، يان ژی هه‌ما تشته‌كه‌ دڤێت زويكا ژ خوه‌ ڤه‌كه‌ت .

د ئايه‌ته‌كا دی دا خودايێ مه‌زن به‌حسێ جه‌هنه‌مييا دكه‌ت ، ده‌مێ ئه‌و ئه‌گه‌رێ چوونا خۆ‌ بۆ جه‌هنه‌مێ ڤه‌دگێڕن، و دبێژت :{ مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ (42) قَالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ (43) – گوتن: ئه‌و چ بوو هوين برينه‌ ئاگری؟ گوتن ئه‌م نه‌ ژ نڤێژكه‌ران بووين } [ سورة المدثر: 42 ، 43 ] يه‌عنی: چوونا وان بۆ جه‌هنه‌مێ ژبه‌ر هندێ بوو چونكی وان نڤێژ نه‌دكرن ئه‌ڤه‌ ئێك ، و يا دوێ نه‌كرنا نڤێژان سه‌رێ خودانی د كێشته‌ جه‌هنه‌مێ . و خودێ مه‌ ژێ ب پارێزيت .

د ده‌رحه‌قا خێرا هه‌ر پێنج نڤێژا دا ، ئه‌بوو هوره‌يره‌ دبێژيت : من گوهـ  ل پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – بوو، گوت : (( أرأيتم لو أن نهراً بباب أحدكم يغتسل فيه كل يومٍ خمساًَ ما تقول ذلك يبقى من درنه ؟ - بێژنه‌ من ئه‌گه‌ر ڕويباره‌ك د به‌ر ده‌رگه‌هێ ئێك ژ هه‌وه‌  ڕا ببۆرت و ئه‌و هه‌ر ڕۆژ پێنج جاران خۆ تێدا بشۆت ، ئه‌رێ تشته‌ك ژ قڕێژا وی دێ مينت؟ )) گوتن: تشته‌ك ژ قڕێژا وی نامينت ، پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – گوت : (( فذلك مثل الصلوات الخمس يمحو الله به الخطايا -  مه‌ته‌لا هه‌ر پێنج نڤێژا ژی وه‌كی مه‌ته‌لا وی ڕويبارييه‌ خودێ گونه‌هان پێ ژێ دبه‌ت )) (ئيمامێ بوخاری و موسلم ڤه‌د گوهێزن ) ، و د حه‌ديسه‌كا دی دا پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – دبێژت : (( هه‌ر پێنج نڤێژ ، و ئه‌ينی حه‌تا ئه‌ينييێ ، و ڕه‌مه‌زان حه‌تا ڕه‌مه‌زانێ گونه‌هێن د ناڤبه‌را خۆ دا ژێ د به‌ن يێن مه‌زن تێ نه‌بن )) (  ئيمامێ موسلم ڤه‌دگوهێزت ) ‌. و د حه‌ديسه‌كا دی دا مزگينی يا بۆ وی كه‌سی هاتيه‌ دان ئه‌وێ گه‌له‌ك بشه‌ڤێ قه‌ستا مزگه‌فتان بكه‌ت ، بوره‌يدێ كوڕێ ئه‌سله‌می دبێژيت: پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – گوت: (( بشر المشائين في الظلم إلى المساجد بالنور التام يوم القيامة – مزگينييێ ب ڕۆناهيه‌كا تمام ل ڕۆژا قيامه‌تێ بده‌ وان يێن ل طاريا گه‌له‌ك دچنه‌ مزگه‌فتان )) ( ترمذي ڤه‌دگوهێزت ). 

مه‌عنا : نڤێژ بهايه‌كێ مه‌زن هه‌يه‌ د شريعه‌تێ ئيسلامێ دا ، و بهايێ نڤێژێ گه‌له‌كه‌ يه‌عنی ب مه‌ڤه‌ نائێت كو دچه‌ند لاپه‌ڕه‌كا دا داڕێژن ، يان هه‌ميێ د چه‌ند ڕێز و ناميلكا دا كوم بكه‌ين ، تنێ ئه‌ڤه‌ دێ بيته‌ چپكه‌ك ژ ده‌ريايه‌كا مه‌زن ، داكو تنێ بۆ خوانده‌ڤانێ هێژا ب ساناهی بكه‌ڤيت و چه‌نده‌كێ ژ مفا و بهايێ نڤێژێ د شريعه‌تێ ئيسلامێ دا بزانت .



* شه‌رتێن نڤێژێ :

به‌ری نڤێژ بێته‌ كرن هنده‌ك شه‌رت هه‌نه‌ و يا پێدڤی يه‌ ئه‌ڤ شه‌رته‌ لده‌ف نڤێژكه‌ری هه‌بن و بێنه‌ ب جهئينان حه‌تا نڤێژا وی يا دورست بت ، و ئه‌گه‌ر نه‌! ئه‌و نڤێژ دێ يا ژ خۆ بت و نا ئێته‌ قه‌بويل كرن ، وئه‌و شه‌رت ژی ب كورتی ئه‌ڤه‌نه‌ :



1-      پاقـــــــــــــــــژی :

                  چ ده‌سنڤێژا بچوويك بت يان ده‌ستنڤێژا مه‌زن ( سه‌ر شويشتن ) بت :

                   خودايێ مه‌زن ، دبێژيت :{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا ... – ئه‌ی گه‌لی ئه‌وێن باوه‌ری ئينای ئه‌گه‌ر هه‌وه‌ ڤيا هوين ڕابنه‌ نڤێژێ ، وهوين ب ده‌سنڤێژ نه‌بن، هوين ڕويێ خۆ و و ده‌ستێن خۆ هه‌تا ئه‌نيشكان بشوون، و سه‌رێ خۆ ڤه‌مالن، و پييێن خۆ حه‌تا گوزه‌كان بشوون، و ئه‌گه‌ر هوين بێ نڤێژبوون به‌ری نڤێژێ هوين ب سه‌ر شوويشتنێ خۆ پاقژ بكه‌ن ...  } [ سورة المائدة: 6 ] .

                 و عه‌بدولڵاهێ كوڕێ عومه‌ری – خودێ ژ هه‌ردووكان ڕازيبت دبێژت: پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه وسلم - ، گوت : (( لا تقبل  صلاة بغير طهور – نڤێژ يا قه‌بويل نينه‌ بێی پاقژی )) ( ئيمامێ موسلم و ترمذي ڤه‌دگوهێزن ) . و مه‌خسه‌د ب پاقژييێ پاقژييا له‌شێ نڤێژكه‌ری يه‌ ، و يا جلكێ وی ، و يا وی جهی يێ ئه‌و نڤێژێ لسه‌ر دكه‌ت .

                 ل دۆر جلكی ، خودايێ مه‌زن د بێژێت: { وَثِيَابَكَ فَطَهِّرْو جلكێ خۆ پاقژ بكه‌ } [ المدثر: 4 ] .



                 ل دۆر وی جهی يێ مرۆڤ نڤێژێ لێ دكه‌ت ، چه‌ند مه‌سه‌له‌ك هه‌نه‌ دڤێت ئيشاره‌تێ بده‌ينێ :



               -   ئه‌و جهێ مرۆڤ نڤێژێ ل سه‌ر دكه‌ت دڤێت يێ پاقژ بت ، و چو تشتێن بێ نڤێژ ل سه‌ر نه‌بن.

               -   كرنا نڤێژێ لسه‌ر وی جهێ ته‌صوير لسه‌ر تشته‌كێ مه‌كرووهه‌ ، چونكی مرۆڤ پێڤه‌ مژويل دبت ، و هزرا وی ب دورستی نامينته‌ ل سه‌ر نڤێژێ.

               -   كرنا نڤێژێ دناڤ قه‌برانان دا، يان ل وی جهی يێ قه‌بر لێ هه‌بن ، و ئه‌ڤه‌ نه‌هيا مه‌ يا ژێ هاتيه‌ كرن ، دا ئه‌م ژی وه‌كی وان كافران لێ نه‌ئێن يێن ( ته‌عظيما ) قه‌بران دكه‌ن ، عه‌بدوڵڵاهێ كورێ عومه‌ری – خودێ ژ هه‌ردووكان ڕازيبت ، دبێژيت: پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم - ، گوت: (( اجعلو في بيوتكم من صلاتكم ، ولا تتخذوها قبورا – هنده‌ك نڤێژێت خۆ [ يێن نافيله‌ ، سونه‌ت ] بهێلن بۆ ماڵێن خۆ و وان [ ماڵێت خۆ ]  نه‌كه‌نه‌ گوڕ[ قه‌بر ] )) ( وه‌ك د ( مختصر صحيح البخاري )دا ده‌رگه‌هێ [52/ بابه‌تێ نه‌فره‌ت ژ هندێ كرن كو نڤێژ ل گوڕان ( لمه‌قبه‌ران ) بهێته‌ كرن ، ڤه‌دگوهێزت ) ، و د حه‌ديسه‌كا دی دا عه‌بدۆڵڵاهێ كوڕێ عومه‌ری ، دبێژيت: ( پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – نه‌هی يا كری نڤێژ ل ( ٧ ) جهان بێته‌ كرن : ل وی جهێ گلێش لێ دئێته‌ ئاڤێتن ، و ل وی جهێ حه‌يوان لێ دئێنه‌ ڤه‌گوشتن ، و لسه‌ر قه‌بران ، و ل سه‌رێن ڕێكان ، و ل حه‌مامێ ، و ل جهێ حێشتر لێ د ئێنه‌ گرێدان و ل سه‌ر بانێ كه‌عبێ ) ( ئبن ماجه‌ ڤه‌دگوهێزت )،  هندی ئيسلامێ ئه‌ڤ مه‌سه‌له‌ ب گرنگی وه‌رگرتی يه‌ ، فقهزان د بێژن : ئه‌گه‌ر هات و جاره‌كێ ل ده‌مێ حازربوونا جه‌نازه‌كێ نڤێژا فه‌رز هاته‌ كرن يا دورست ئه‌وه‌ جه‌نازه‌ بێته‌ پاشخستن ل پشت ڕێزێن نڤێژكه‌ران ، دا نه‌كه‌ڤته‌ به‌ر سنگێ وان .

              -  ئه‌و جهێ صه‌يه‌ك يان صه‌نه‌مێ تشته‌كێ خودان ڕح لێ بت ، فقهزان دبێژن : مه‌كرووهه‌ نڤێژ لێ بێته‌ كرن .

              -  كرنا نڤێژێ ل ماڵا مرۆڤه‌كێ نه‌ موسلمان يان ل دێرو كنێشته‌يان يا دورسته‌ ، ب وی شه‌رتی ئه‌و جهـ يێ ب نڤێژ بت و چ قه‌بر لێ نه‌بن ، ئه‌بوو هوره‌يره‌ دبێژيت : پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – گوت :(( لعنة الله على اليهود  و النصارى اتخذوا قبور أنبيائهم مساجد – له‌عنه‌تێن خودێ ل جوی و فه‌ڵان بن ژبه‌ر كۆ وان گوڕێن پێغه‌مبه‌رێن خۆ كرينه‌ مزگه‌فت )) ( ئيمامێ بوخاری و موسلم و ئه‌بوو داود و نه‌سائی ڤه‌دگوهێزن ) ،  مه‌عنا بلا ئه‌م د هشيار بن ژڤێ چه‌ندێ ده‌مێ ئه‌م ل ماڵێن وان يان ل دێر و كنێشتێن وان نڤێژێ دكه‌ين كو چ قه‌برو صه‌نه‌م لێ نه‌بن .

              -    ويا سوننه‌ت ئه‌وه‌ ده‌مێ مرۆڤ نڤێژێ دكه‌ت تشته‌كێ بدانته‌ به‌راهی يا خۆ ، ب وی شه‌رتی ئه‌ڤ تشته‌ يێ پاقژ بت و گه‌زه‌كێ يێ بلند بت ، و نه‌هێليت كه‌س د ناڤبه‌را وی و ستره‌ی دا ببۆرت ، ده‌ستێ خۆ بده‌ته‌ به‌ر و پاشڤه‌ لێ بده‌ت، عه‌بدۆڵڵاهێ كوڕێ عومه‌ری دبێژيت – پێغه‌ميه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – گوت : (( لا تصل إلا إلى سترة ، و لا تدع أحداً يمرّ بين يديك ، فإن أبى فلتقاتله ، فإن معه القرين – نڤێژێ نه‌كه‌ ئيللا ل پشت ستره‌ی، و نه‌ هێله‌ كه‌س د به‌ر نڤێژا ته‌ را ببورت ، ئه‌گه‌ر هه‌ر پێكولێ بكه‌ت كو ببورت شه‌ڕێ وی بكه‌، ئه‌و شه‌يتان ل گه‌ل وی يه‌ )) ( ئبن خوزه‌يمه‌ ڤه‌دگوهێزت ) .

                 و سترا ئيمامی ستره‌يه‌ بۆ ( مه‌ئموومان ) هه‌ميان ئه‌گه‌ر نڤێژ ب جماعه‌ت بت .

       

2-     هاتنا ده‌مێ نڤێژێ :  كو نڤێژكه‌ر بزانت ئه‌و ده‌م ده‌مێ نڤێژێ يه‌ ؛ چونكی هه‌ر نڤێژه‌كێ ده‌مێ خۆ يێ ده‌سنيشانكری هه‌يه‌، ژبه‌ر گوتنا خودايێ مه‌زن : { ... إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا هندی نڤێژه‌ لسه‌ر خودان باوه‌ران فه‌رزه‌كا ده‌مداره‌ } [ سورة النساء: 103]  

نابت نڤێژ بێته‌ كرن هێشتا وه‌ختێ وێ نه‌بووی ، و ژ ده‌ركه‌فتنا وه‌ختێ وێ بێی ( عوزر ) .



3-     ستاره‌كرنا وی جهێ دڤێت بێته‌ ڤه‌شارتن ( عه‌وره‌ت ) :  خودايێ مه‌زن، دبێژيت :{ يَا بَنِي آَدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِد ٍ... ئه‌ی دوونده‌ها ئاده‌می هوين ل ده‌مێ كرنا هه‌ر نڤێژه‌كێ ب وی كاروكۆكی بن يێ شريعه‌تی فه‌رمان پێ ل هه‌وه‌ كری، كو جلكه‌ك بت عه‌وره‌تێ هه‌وه‌ بڤه‌شێرت و يێ پاك و بژين بت، ... } [ سورة الأعراف: 31 ] ،

-   و عه‌وره‌ت ب نسبه‌ت زه‌ڵامی ژ نافكێ حه‌تا چوكی يه‌ ‌، هه‌روه‌كی د حه‌ديسه‌كێ دا هاتی (( ما بين السرّة و الركبة عورةدناڤبه‌را نافكێ و چوكی دا عه‌وره‌ته‌ )) ( دارقطني، وأحمد، وئه‌بوو داود ژ عه‌مرويێ كوڕێ شوعه‌يبی ڤه‌دگوهێزن ) ، و د حه‌ديسه‌كا دی دا جه‌رهه‌دێ ئه‌سله‌می گوت : جاره‌كێ پێغه‌مبه‌ر – صلی الله عليه‌ وسلم – بوری و ( كورك ) لبه‌ر من بوو و ڕه‌هنێ من ديار كر، ڤێجا گوت : (( غط فخذك فإن الفخذ عورة -  ڕه‌هنێ خۆ ڤه‌شێره‌ هنديكه‌ ڕه‌هنه‌ عه‌وره‌ته‌ )) ( ترمذى ، و ئه‌بوو داود ڤه‌دگوهێزن ، و سه‌حكه‌ گوتنا ( أبن القيم ) خودێ ڕه‌حمێ پێ ببه‌ت ، دڤی ده‌رباره‌ی دا، د ( تهذيب السنن: 6/ 17 ).

هه‌رديسان پێدڤی يه‌ نڤێژكه‌ر ناف ملێن خۆ ژی ڤه‌شێرت د نڤێژێ دا ، پێغه‌مبه‌ر – صلی الله عليه‌ وسلم – دبێژيت: (( لا يصلين أحدكم في الثوب الواحد ليس على عاتقيه منه شيء –  كه‌س ژهه‌وه‌ نڤێژێ ب كراسه‌كێ ب تنێ ڤه‌ نه‌كه‌ت كو چو ژێ لسه‌رملێ وی نه‌بت‌ )) ( بوخاری، وموسلم ڤه‌دگوهێزن ) . و نڤێژا ب ( فانێلێ عه‌لاقه‌ ) فقهزان دوو بوچوون هه‌نه‌، هنده‌ك دبێژن: دورسته‌ چونكی هنده‌ك ژێ لسه‌ر ملان هه‌يه‌، و هنده‌ك دبێژن: ژخه‌له‌تيانه‌ نڤێژكه‌ر نڤێژێ ب فانێلێ عه‌لاقه‌ ڤه‌  بكه‌ت، چونكی فانێله‌ ناف ملان هه‌مييێ ستاره‌ ناكه‌ت، و‌ئه‌گه‌ر نڤێژێ پێ بكه‌ت نڤێژ به‌طال نابت به‌لێ نڤێژكه‌ر دكه‌فته‌ دگونه‌هێ دا. و باراپتر زانا لسه‌ر بوچوونا دووێ كومبونه‌، ئه‌ڤجا ياباشتر ئه‌وه‌ تۆ نڤێژێ ب فانێلێ عه‌لاقه‌ نه‌كه‌ی . 

-          و عه‌وه‌رت  ب نسبه‌ت ژنكێ هه‌می عه‌وره‌ته‌ ڕويێ وێ و هه‌ردوو كه‌فێن ده‌ستێن وێ تێ نه‌بت ، ژبه‌ر گوتنا پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – (( المرأة عورة – ژنك عه‌روه‌ته‌ )) ( ترمذى ڤه‌دگوهێزت ، و صه‌حيحا جامع: ٦٦٩٠ ) ، و ژ هنده‌ك ڕيوايه‌تان د ئێته‌ زانين كو ئه‌گه‌ر بنێ پێن وێ د نڤێژێ دا ئاشكه‌را ببن نڤێژا وێ به‌طال نابت .

و لدور مه‌سه‌لا ل به‌ر خۆ كرنا جلكی د نڤێژێ دا و ڤه‌شارتنا عه‌وره‌تی ، هنده‌ك خه‌له‌تی هه‌نه‌ گه‌له‌ك كه‌س د كه‌ڤنێ ، و ل ڤێرێ ئه‌م دێ ئيشاره‌تێ دنه‌ هنده‌كێن به‌ڵاڤ :



١. ل به‌ر خۆ كرنا جلكێ ته‌نگ ، كو له‌ش پێ ( ته‌جسيم ) ببت :

  ئه‌ڤه‌ تشته‌كێ دورست نينه‌ ، و نه‌يێ مرۆڤێ موسلمانه ، چ د نڤێژێ دا بت يان ژ ده‌رڤه‌ی نڤێژێ ، چ بۆ زه‌ڵامی بت يان بۆ ژنكێ ، ‌ و لدور مه‌سه‌لا ژنكێ بۆ ڤی بابه‌تی ، من دڤێت ناڤ بڕه‌كێ بده‌مێ ، گه‌له‌ك جاران دێ بێنی ل ده‌وامه‌كێ ژنكه‌ك يان كچكه‌ك يا ب ( كابوويه‌ ) و ده‌مێ نڤێژێ هات ، دێ بێژيت: مانێ ئه‌ز يا ب كابوومه‌ نڤێژا من لێ نينه هه‌ما ئه‌ز ناكه‌م و دێ پاشێ كه‌م حه‌تا ئه‌ز دچمه‌ ماڵ‌ ، يان  دا هه‌ما ڕابم نڤێژا خۆ‌ بكه‌م چێتره‌ ژ نه‌كرنێ ، بۆ ڤان جوره‌ مرۆڤان دێ بێژم : جارێ هنديكه‌ نڤێژه‌ يا ده‌مداره‌ و دڤێت ژ ده‌مێ وێ ده‌ر نه‌كڤيت هه‌روه‌كی بوری دگه‌ل مه‌ ، و خودێ دبێژيت :{ فَوَيْلٌ لِلْمُصَلِّينَ (4) الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ (5) – ڤێجا عه‌زابا دژوار بۆ وان نڤێژكه‌ران بت يێن خۆ ژ نڤێژا خۆ مژويل دكه‌ن و ژێ بێ ئاگه‌هـ دمينن ، ب دورستی وێ ناكه‌ن ، و ل ده‌مێ وێ ناكه‌ن } [ سورة الماعون: 4 ، 5 ] ، چونكی ئه‌ڤه‌ نابته‌ عوزره‌كا شه‌رعی ، يه‌عنی: ئه‌ڤه‌ ل ده‌ستپێكێ دوو كارێن خه‌له‌ت هاتنه‌ كرن و جه‌زايه‌كێ دژوار ل ڕۆژا قيامه‌تێ، و خويشكا هێژا ( والله )ی ده‌مێ تۆ ژ مال ده‌ركه‌فتی تۆ يا د خه‌له‌تيه‌كا هندا مه‌زن دا كو هه‌ر گاڤا تۆ د وی حالی دا مری هينگێ تۆ لسه‌ر ( سوء الخاتمة – دوماهيكه‌كا خراب ) مری، و تۆ بێهنا به‌حشتێ ژی بێهن ناكی،  پێغه‌مبه‌ر – صلی الله عليه‌ وسلم – دبێژيت : (( صنفان من أهل النار لم أرهما ... و نساء كاسيات عاريات ، مميلات مائلات ، رءوسهن كأسنمة البخت المائلة ، لا يدخلن الجنّة ولا يجدن ريحها و إن ريحها ليوجد من مسيرة كذا و كذا )) ( موسلم ڤه‌دگوهێزت ) ،

كاسيات عاريات : ب لباسن د ڕويس ، يه‌عنی : كابوو بيت يان به‌نته‌رون بيت يان لباسه‌كی ته‌نگ بيت يان كورت بيت هه‌ر د كه‌ڤيته‌ دبن قالبێ

                       ڤێ حه‌ديسێ دا چونكی ( ته‌شبيها ) له‌شی د ئێته‌ كرن .

مميلات مائلات : ده‌مێ ب ڕێڤه‌ دچن خۆ ( خوار و ڤيچ ) دكه‌ن، و دلێ زه‌ڵامان دكێشنه‌ خۆ . ئه‌گه‌ر ته‌ لباسێ ته‌نگ و پێلاڤا ( كعب العالي )

                      كرنه‌ به‌رخۆ دێ خۆ خوار ژی كه‌ی !

رءوسهنّ كأسنمة البخت المائلة : و د سه‌ركولن ( بێ كه‌فيكا شه‌رعينه‌ ) ، سه‌رێ وانا وه‌كی كوفكا پشتا حێشترێ يه‌‌ .

مه‌عنا : (( دوو جۆرێن مرۆڤانن ئه‌هلێ ئاگرينه‌، من نه‌ ديتنه‌ ، ... و هنده‌ك ژنكن ب لباسن د ڕويس ، ده‌مێ ب ڕێڤه‌ دچن خۆ ( خوار و ڤيچ )

 دكه‌ن و دلێ زه‌ڵامان د كێشنه‌ خۆ، د سه‌ركولن و سه‌رێ وانا وه‌كی كوفكا پشتا حێشترێ يه‌ ، نا چنه‌ به‌حه‌شتێ و خۆ بێهنا به‌حه‌شتێ ژی بێهن ناكه‌ن ، هنديكه‌ بێهنا به‌حه‌شتێ يه‌ هنده‌ هنده‌ د چيت )) ، مه‌عنا: تۆ يا خۆ د بيه‌ ئاگری ، بو كێ ؟ تنێ بۆ هنده‌ك مه‌تحێن ب سه‌رڤه‌ ، ئه‌ڤجا با د نڤێژێ دا وه‌كی تڕانه‌ پێكرنه‌كێ لێ د ئێت ، وڤێجا خودێ ژی د بێژيت: { ... وَمَا يَجْحَدُ بِآَيَاتِنَا إِلَّا الظَّالِمُونَژوان زۆرداران پێڤه‌تر - يێن به‌رێ خۆ ژ حه‌قييێ وه‌ردگێڕن و هه‌ڤڕكييێ دكه‌ن – كه‌س دره‌وێ ب ئايه‌تێن مه‌ ناكه‌ت } [ سورة العنكبوت: 49 ] ، ئايه‌ت وه‌ك ڕامان بۆ هه‌می به‌لگه‌ و نيشانێن دين پێ هاتی دئێت،  ئه‌ڤجا تۆ خۆ وه‌كی وێ ئاڤا ب ڕه‌نگ لێ دكه‌ی يا كو‌ بكه‌نه‌ كيش ئامانی  وی ڕه‌نگی بگرت ! ،و نه‌ بێژه‌ چ نينه‌ و ما چييه‌ ؟ دێ بێژمه ته‌ : خادمێ پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – ئه‌نه‌سێ كوڕێ مالكی د گوتنه‌كا خۆ دا د بێژت: (( إنكم لتعملون أعمالاً هي أدق في أعيُنكم من الشعر، كنا نعدها على عهد رسول الله – صلى الله علية وسلم – من الموبقات [ أي: من المُهلكات ] – هوين هنده‌ك كاران دكه‌ن ئه‌و د چاڤێن هه‌وه‌ دا دهويرترن ژ موی ، مه‌ ل سه‌ر ده‌مێ پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – د هژمارتن ژ گونه‌هێن مه‌زن )) ( بوخاری ڤه‌دگوهێزت )، موبقات : يه‌عنی: ئه‌و گونه‌هێن مرۆڤی ببه‌نه‌ هيلاكێ، ئه‌ڤه‌ د گوته‌ موسلمانێن لسه‌ر ده‌مێ خۆ كو هێشتا صه‌حابی دناڤدا، ئه‌ڤجا با ئه‌گه‌ر ئه‌م ديتبانه‌ دا چ بێژته‌ مه‌ ؟!

  و ئه‌ڤه‌ كاره‌كێ دورست نينه‌ ، و زه‌ڵامێ موسلمان و ژنكا موسلمان دڤێت خۆ ژێ بده‌ته‌ پاش ئه‌گه‌ر خۆ موسلمان دبينت.



٢. لبه‌ر خۆ كرنا جلكێ ته‌نك :

    ئه‌ڤه‌ ژی بۆ ژنكێ و زه‌ڵامی هه‌ردووكان چێ نابت، نه‌ دنڤێژێ دا و نه‌ ژ ده‌رڤه‌ی نڤێژێ ، چونكی ژ شه‌رتێن دورستيا جلكێ موسلمانی يه‌

    - چ ژن بت چ مێر بت – كو جلكه‌كێ ته‌نگ و ته‌نك نه‌بت .



٣. ئه‌و جلكێ عه‌وره‌تی هه‌ميێ نه‌ ڤه‌شێرت :

    هه‌رچه‌ندا بابه‌ت ب خۆ لسه‌ر ستاره‌كرنا عه‌وره‌تی يه‌ ، لێ ئه‌م دێ ئيشاره‌تێ دنه‌ هنده‌ك خه‌له‌تيان . وه‌كی وان يێ جلكه‌كی كورت د كه‌نه‌ به‌رخۆ ڤێجا ده‌مێ ڕادبن و د ڕوينن ، يان د چنه‌ ڕكوعێ و سجوودێ پشتا وان ده‌ر دكه‌ڤيت ، وه‌كی وان زه‌ڵامان يێن ( ته‌ره‌كسوتی ) يان ( قه‌ميسه‌كی كورت ) يان ( تيشێرتی ) دكه‌نه‌ به‌رخۆ، يان وه‌كی وان ژنكان يێن ده‌رسوكه‌كا وه‌سا نه‌كه‌نه‌ سه‌رێ خۆ كو موی يێ سه‌رێ وان هه‌مييێ نه‌ ڤه‌شێرت ، يان  ژی كراسێن كورت د كه‌نه‌ به‌رخۆ و ده‌مێ بۆ ڕكوعێ خۆ د چه‌مينن پيێن وان ب تمامی ئاشكه‌را د بن.



٤. كرنا نڤێژێ ب وی جلكی يێ د بن گوزه‌كان دا بيت :

    ئه‌ڤه‌ بۆ زه‌ڵامی، چونكی كراسێ ژنكێ دڤێت دبن گوزه‌كان بكه‌ڤيت،  ئه‌بوو هوره‌يره‌ ژ پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – ڤه‌دگوهێزت ، دبێژت : زه‌ڵامه‌كێ جاره‌كێ نڤێژ دكر و كراسێ وی وه‌سا شۆڕ ببوو هاتبوو د بن گوزه‌كاندا ، ئينا پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – گوتێ : (( هه‌ڕه‌ ده‌سنڤێژێ بشۆ )) ، ئينا ئه‌و چوو ده‌سنڤێژ شويشت وهات ، جاره‌كا دی پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – گوتێ : (( هه‌ڕه‌ ده‌سنڤێژێ بشۆ )) ، ئينا زه‌ڵامه‌كێ گوته‌ پێغه‌مبه‌ری: ئه‌ی پێغه‌مبه‌رێ خودێ ! ته‌ خێره‌ تۆ ڤێ فه‌رمانێ لێ دكه‌ی؟ ئينا پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – گوتێ (( إنه كان يصلي و هو مسبل إزارة ، وإن الله لا يقبل صلاة رجل مسبل إزارة – ئه‌وی نڤێژ دكر و كراسێ وی يێ شۆڕبوو و خودێ نڤێژا وی زه‌ڵامی قه‌بويل ناكه‌ت يێ كراسێ وی يێ شۆڕبت )) ( ئه‌حمه‌د و ئه‌بوو داود و نه‌سائي ڤه‌دگوهێزن )، مه‌عنا ڤێ ئه‌و نينه‌ كو نڤێژا وی يا به‌طاله‌ ، به‌لكی ئه‌و دێ يێ گونه‌هكار بت و نڤێژا وی كێماسی دێ كه‌فتێ . و د حه‌ديسه‌كا دی دا پێغه‌مبه‌ر – صلی الله عليه‌ وسلم – دبێژيت: (( ما من أسفل من الازار ففي النار -  هندی د بن گوزه‌كاندا بيت ژ كراسی د ئاگريدايه‌ )) ( بوخاری ڤه‌دگوهێزت )، چ د نڤێژێ دا بيت يان ژ ده‌رڤه‌ی نڤێژێ، ل وی ده‌مێ مه‌ زه‌ڵامان كراسێ خۆ دبن گوزه‌كاندا ئێخستی، ژنكا بسه‌ر گوزه‌كان ئێخست! .



٥. دانانا جلكی لسه‌ر ملی ، و پێچانا ده‌ڤی ب ده‌رسوكێ :

   دانانا جلكی لسه‌ر ملی وه‌كی وان يێن چاكێتی يان قه‌مسه‌له‌ی يان كوركی ب سه‌ر ملێن خۆ دادده‌ت بێی كو ده‌ستێن خۆ د هچكان دا ده‌ربێخت ، و پێچانا ده‌ڤی وه‌كی وان يێن ژبه‌ر سه‌رمايێ ده‌رسوكێ يان ( لفاحێ ) د ده‌ڤ و دفنا خۆ د ئالينن ، ئه‌بوو هوره‌يره‌ دبێژيت : ( پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه وسلم – ئه‌م ژ هندێ داينه‌ پاش كو جلكی ب سه‌ر ملێن خۆ دا به‌رده‌ن د نڤێژێ دا ، يان كو زه‌لام ده‌ڤێ خۆ ب پێچت ) ( ئه‌حمه‌د و ئه‌بوو داود و ترمذی ڤه‌دگوهێزن )  .

   

٦. هلدانا جلكی د نڤێژێ دا :

    ئه‌ڤه‌ چ هچكێن خۆ هلده‌ت يان ده‌لنگ و ده‌همه‌نێن خۆ به‌ری نڤێژێ بكه‌ت يان ده‌مێ نڤێژێ دكه‌ت ، وه‌كی وان يێن كو ده‌مێ ده‌سنڤێژێ دگرن و هچكێن وان يان ده‌لنگێن وان د هلدای و ئێكسه‌ر د ئێن نڤێژێ دكه‌ن بێي كو هچك و ده‌لنگێن خۆ بينته‌ خوار، پێغه‌مبه‌ر – صلی الله عليه وسلم – دبێژيت : (( أمرت أن أسجد على سبعة ولا أكف شعراً ولا ثوياً – ئه‌مرێ من يێ هاتيه‌ كرن كو ئه‌ز سوجدێ لسه‌ر حه‌فت [ ئه‌ندامان ] بكه‌م ، و‌ سه‌رێ خۆ و لباسێ خۆ نه‌ هلده‌م )) ( بوخاری ڤه‌دگوهێزت ) .



٧. ئه‌و جلكێ ته‌صوير لسه‌ر بن :

   چ لباس بيت ب كه‌ته‌ به‌رخۆ يان لسه‌ر كراسه‌كێ ته‌صوير لسه‌ر بن نڤێژێ بكه‌ت ، يان ژی لبه‌راهيا نڤێژا وی كراسه‌كێ ته‌صوير بت ، و جحێل گه‌له‌ك د كه‌ڤنه‌ ڤێ خه‌له‌تيێ؛ چونكی زۆربه‌ی وان دێ بينی ب جلكه‌كی ته‌صوير لسه‌ر دێ قه‌ستا مزگه‌فتێ كه‌ت داكو نڤێژێ بكه‌ت،  ئه‌ڤه‌ چێ نابت و كرنا نڤێژێ ب وی جلكێ ته‌صوير لسه‌ر بت كاره‌كێ خه‌له‌ته‌ . ئه‌نه‌سێ كوڕێ مالكی دبێژێت : عايشايێ په‌رده‌ك هه‌بوو ڕه‌خێ ماڵا خۆ پێ نخافتبوو، ئه‌و بوو پێغه‌مبه‌رێ خودێ – صلی الله عليه‌ وسلم – گوتێ (( أميطي عنّا قرامك هذا فإنه لا تزال تصاويرهُ تعرض في صلاتي – ڤێ په‌ردا خۆ ژ مه‌ بده‌ ڕه‌خه‌كێ، چونكی وێنێت وێ لسه‌ر نڤێژێ ئه‌ز مژويل دكرم )) ( بوخاری ڤه‌دگوهێزت ) ، و هه‌ر بوخاری دبندا دبێژت: ( د شه‌رحا ئبن حه‌جه‌ردا : ئه‌ڤ حه‌ديسه‌ ده‌ليلێ هندێ يه‌ كو نڤێژ به‌طال نابت ، چونكی پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – نڤێژا خۆ نه‌ بڕی و دوباره‌ نه‌كر) ، مه‌عنا: نڤێژ به‌طال نابت،  به‌لێ كێماسی دێ كه‌ڤنێ .



٨. كرنا نڤێژێ ب جلكێ پيس و قڕێژی ڤه‌ :

   ئه‌ڤه‌ ژی كاره‌كێ دورست نينه‌ ، بوری دگه‌لمه‌ ،  چونكی شه‌رتێ جلكی ژی دڤێت يێ پاقژ بت ، ئه‌ڤه‌ گه‌له‌ك جاران ژ لايێ وان كه‌سان په‌يدا بت يێن كرێكاريێ و پاڵه‌تييێ دكه‌ن ، ئێك ژ وان هند زه‌حمه‌تێ بۆ خۆ چێناكه‌ت كو جلكێ خۆ يێ كاری ب گوهۆڕت و جلكه‌كی پاقژ بكه‌تێ ، له‌و دێ بينی هه‌ما ب جلگێ خۆ و بێهنا خۆ يا نه‌خۆشڤه‌ دێ ئێته‌ مزگه‌فتێ و پێل ستۆيێ نڤێژكه‌ران كه‌ت و نه‌خوشيێ گه‌هينته‌ وان، د حه‌قيقه‌تدا ئه‌ڤه‌ كاره‌كێ دورست نينه‌ .



4-     به‌رێخودانا قيبلێ : كو كه‌عبا پيرۆزه‌ ، ئه‌وا د كه‌ڤيته‌ باژێرێ مه‌ككه‌هێ ، ژبه‌ر گوتنا خودايێ مه‌زن:{ وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ ...و هه‌چی جهێ تۆ ده‌ركه‌فتييێ – ئه‌ی مو‌حه‌ممه‌د – تۆ به‌رێ خۆ ب لايێ مزگه‌فتا حه‌رام ڤه‌ بده‌ ، و هه‌چی جهێ هوين لێ بن به‌رێ خۆ ب لايێ مزگه‌فتا حه‌رام ڤه‌ بده‌ن } [ سورة البقرة: 150 ] ، و گوتنا پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه وسلم – : (( إذا قمت إلى الصلاة فأسبغ الوضوء، ثم استقبل القبلة ... – ئه‌گه‌ر تۆ ڕابوی داكو نڤێژێ بكه‌ی ده‌سنڤێژا خۆ باش بشۆ، پاشێ به‌رێ خۆ بده‌ قيبلێ [ يه‌عنی: به‌رێ خۆ بده‌ لايێ قيبلێ و نڤێژێ بكه‌] )) ( بوخاری و موسلم ڤه‌دگوهێزن )، ئه‌ڤجا ل هه‌ر وه‌ڵاته‌كی هه‌بت ول هه‌ر جهه‌كی هه‌بت دڤێت به‌رێ خۆ ب لايێ كه‌عبا پيرۆز ل مزگه‌فتا حه‌رام ڤه‌ بكه‌ى ، و ئه‌گه‌ر مرۆڤ ل جهه‌كێ بت و نه‌زانت قيبله‌ دكه‌ڤيته‌ كيش لايی دڤێت پرسيارا كه‌سه‌كێ زانا بكه‌ت ، و ئه‌گه‌ر كه‌سێ بڤی ڕه‌نگی نه‌ديت ل دويف ئيجتهادا خۆ دێ به‌رێ خۆ ده‌ته‌ لايه‌كێ ، و هينگێ نڤێژا وی دێ يا دورست بت، و{ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا ... دينێ خودێ يێ ب ساناهييه‌، وخودێ وی تشتی ژ به‌نييێن خۆ ناخوازت يێ ئه‌و نه‌شێن بكه‌ن } [ البقرة: 286 ] . و بۆ وی كه‌سی دورسته‌ به‌رێ خۆ بده‌ته‌ كيش لايی : ئه‌وێ گه‌له‌ك پير بت و نزانت كيشكه‌ قيبله‌ ئه‌گه‌ر كه‌س ل وێرێ نه‌بت وی دورست بكه‌ت ، و بۆ وی كه‌سێ ژ ترسه‌كا زێده‌ و نه‌شێت به‌رێ خۆ بده‌ته‌ قيبلێ ،يان ژی يێ سوياری ده‌وارێ يه‌ يان ترۆمبێلێ يه‌ و ژبه‌ر دوژمنی نه‌شێت ب ڕاوه‌ستت و به‌رێ خۆ بده‌ته‌ قيبلێ و نڤێژێ بكه‌ت ، هينگێ دورسته‌ ئه‌و نڤێژا ترسێ بكه‌ت ، خودايێ مه‌زن دبێژت : { فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجَالًا أَوْ رُكْبَانًا... وئه‌گه‌رهوين ژ دوژمنه‌كێ خۆ ترسان هوين په‌يا يان سويار، يان ب هه‌ر ڕه‌نگه‌كێ هوين بشێن خۆ ئه‌گه‌ر ب ئيشاره‌تان بت، يان به‌رێ هه‌وه‌ ل ڕوگه‌هێ نه‌بت ژی، هوين نڤێژا ترسێ بكه‌ن} [ البقرة: 239 ] .  



5-     ئنيه‌ت ( النّيّة ) : هه‌ر كاره‌كێ مرۆڤ بكه‌ت ئنيه‌ت پێدڤێت ، و كار بێ ئنيه‌ت ژ خودانی نا ئێته‌ قه‌بويلكرن، عومه‌رێ كوڕێ خه‌طابی – خودێ ژێ ڕازيبت – گوت: من گوهـ ل پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – بوو، دگوت: (( إنما الأعمال بالنيات و إنما لكل امرئ ما نوى ... – هه‌ما كار ب ئنيه‌تانه‌ ، وبۆ هه‌ر ئێكێ ئه‌وه‌ يا وی كريه‌ دلێ خۆ ... )) ( بوخاری و موسلم ڤه‌دگوهێزن ) .



وجهێ ئنيه‌تێ دله‌ ، يه‌عنی: مرۆڤ دێ ئينيته‌‌ سه‌ر دلێ خۆ كا چ نڤێژه دێ كه‌ت ، و گوتنا وێ ب ده‌ڤی ( بدعه‌يه‌ ) د دينی دا ، و زانايێ ناڤدار  شێخ محمد ناصرالدين الألباني – خودێ ڕحمێ پێ ببه‌ت – ، د ( تلخيص صفة الصلاة النبي )دا ، ده‌مێ به‌حسا ئنيه‌تێ دكه‌ت ، دبێژيت: ( ولا بد للمصلی من أن ينوي الصلاة التي قام إليها و تعيينها بقلبه كفرض الظهر أو العصر أو سنتهما مثلاً، وهو شرط أو ركن، وأما التلفظ بالنّيّة فبدعة مخالفة للسنة ولم يقل بها أحد من متبوعي المقلدين من الأئمة – و دڤێت نڤێژكه‌ر ئنيه‌تێ بينت بۆ نڤێژا دێ ڕابت كه‌ت و ب دلی ده‌سنيشانكه‌ت [ يه‌عنی: ددلێ خودا بينت ] بو نمونه‌ وه‌كی نڤێژا فه‌رز نيڤرو يان ژي ئێڤاری يان ژی سوننه‌تا و وان ، وئنيه‌ت شه‌رته‌ يان ژی ڕوكنه‌ [ يه‌عنی: ئنيه‌ت ئێك ژ هه‌ردووكانه شه‌رتێ نڤێژێيه‌‌ يان ژی ڕوكنێ نڤێژێ يه‌ ] ، و پا گوتنا ئنيه‌تێ بده‌ڤی بدعه‌يه‌ [ يه‌عنی: تشته‌كێ زێده‌يه‌ هاتييه‌ په‌يداكرن د دينی دا ] و نه‌وه‌كی وێ يه‌ يا د سوننه‌تێ دا [ يه‌عنی: مخالفي سوننه‌تا پێغه‌مبه‌ری يه‌ - صلی الله عليه‌ وسلم - ] وكه‌سه‌ك ژ وان ئيمامێن خه‌لك لدويف دچن نه‌گوتينه‌ سوننه‌ته‌ ). ئه‌گه‌ر ئێك هه‌بيت بێژت : ما چييه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌ز ب ده‌ڤی بێژم ؟ بۆ به‌رسڤ دێ بێژينێ: وه‌نه‌كه‌ ! چونكی تۆ يێ مخالفا سوننه‌تا پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – دكه‌ی، و تشته‌كی نوی يه‌ تۆ يێ د كه‌يه‌ دناڤ دينی دا ، پێغه‌مبه‌ر – صلی الله عليه‌ وسلم – دبێژيت : (( من عمل عملاً ليس عليه أمرنا فهو رد – هه‌ر كه‌سێ كاره‌كێ بكه‌ت مه‌ فه‌رمان پێ نه‌كربت ، ئه‌و كار ژێ ناهێته‌ وه‌رگرتن [ قه‌بويل كرن ] ) ( موسلم ڤه‌دگوهێزت ) ، مه‌عنا: ئه‌گه‌ر تۆ ژبه‌ر خۆ كارا بكه‌ی هينگێ ژته‌ نائێته‌ وه‌رگرتن و جه‌زايێ وێ ڕۆژا قيامه‌تێ دێ ده‌ی ...

ئه‌ڤجا گوتنا ئنيه‌تێ بده‌ڤی ‌ پێغه‌مبه‌ری – صلی الله عليه‌ وسلم – ‌‌ نه‌ گوتييه‌ و نه‌ گوتیيه‌ مه‌ ژی بێژن ، نه‌د حه‌ديسێن ( صحيح )دا و نه‌ د حه‌ديسێن ( حسن ) دا و نه‌ د حه‌ديسێن ( ضعيف )دا و نه‌ د ( مسند )ادا و نه‌ د هه‌ر چار مه‌زهه‌باندا ژی نه‌هاتيه‌، ڤێجا با ( بدعه‌يه‌ ) و خۆ ژێ بده‌ پاش؛ چونكی بدعه‌ جهێ وێ ئاگره‌! .

جهێ ئنيه‌تێ وه‌كی به‌ری نوكه‌ژی مه‌ گوتی دله‌ ، يه‌عنی: تۆ بينيه‌ سه‌ر دلێ خۆ ، به‌ری ( ته‌كبيرا ئێكێ )، كو ئێكسه‌ر به‌ری تۆ بێژی ( الله أكبر ) دڤێت تۆ د هزرا خۆ دا ئاماده‌ بكه‌ی كا چ نڤێژه‌ دێ كه‌ی ، و سالو‌خه‌تێن وێ چنه‌ ، فه‌رزه‌ ، سوننه‌ته‌ ، چه‌ند ڕكاعه‌تن ، ب جه‌ماعه‌ته‌ يان نه‌ ؟





و هيڤيا من ژ خودايێ مه‌زن ئه‌وه‌ كو نڤێژو عيباده‌تێ مه‌ هه‌ميا قه‌بويل بكه‌ت ، وه‌ل مه‌ بكه‌ت كو ئه‌م ب دورستی عيباده‌تێ وی بكه‌ن ،و خودايێ مه‌زن ڤی كارێ مه‌ بۆ خۆ حسێب بكه‌ت و بۆ مه‌ بكه‌ته‌ د ته‌رازيا خێرێن مه‌دا ، ومه‌ ل ئاخره‌تێ بكه‌ته‌ خودان ڕۆناهی { يَوْمَ تَرَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ يَسْعَى نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمَانِهِمْ بُشْرَاكُمُ الْيَوْمَ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (12) }

{ رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلَاةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ (40) رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ (41) }

 { رَبَّنَا آَتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآَخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ (201) } 



و صلى الله وسلم على نبينا محمد و على آله و صحبه أجمعين 

         والحمدلله رب العالمين



                                                       
--------------------------------------------------------------------------

 ژێده‌ر ( مــــــصدر ) :



- ته‌فسيرا ب ساناهی بۆ قورئانا پيرۆز : وه‌رگێڕ سه‌يدا : تحسين ابراهيم دوسكي .



* په‌رتوكێن حه‌ديسا :

- ( مختصر صحيح البخاري ) ، يا وه‌رگێڕايی بۆ زمانێ كوردی : چاپا ئێكێ ٢٠١١ ،  جوتيار محمد بامه‌رني .

- ( چل حه‌ديسێن ئيمامێ نه‌وه‌وی ) يا وه‌رگێڕايی بۆ زمانێ كوردی : چاپا ٢٠٠٢ ، تحسين ابراهيم دوسكي .

* په‌رتوكێن ب زمانێ عه‌ره‌بی :

  - الوجيز ( في فقه السنة و الكتاب العزيز ) : تأليف : الدكتور عبدالعظيم بدوي ، طبعة الثالثة 2010 م ، دار ابن رجب ، ت. دار ابن حزم بيروت . لبنان .

- وماخلت الجنّ والانس إلا ليعبدون : تأليف: الدكتور محمد بن عبدالرحمن العريفي ، طبعة الأولى 2006 م ، مكتبة سلسبيل ، القاهرة .

-   تلخيص صيفة الصلاة النبي – صلى الله عليه وسلم - : لـعلامة الشيخ محمد ناصرالدين الألباني – رحمه الله .

- حكم تارك الصلاة : لفضيلة الشيخ العلامة: محمد بن صالح العثيمين ،سلسلة مؤلفات فضيلة الشيخ 47 ، ط. بإشراف مؤسسة الشيخ محمد بن صالح العثيمين الخيرية.



* په‌رتوكێن ب زمانێ كوردی :

- نڤێژ ستوينا ئيسلامێ : تحسين ابراهيم دوسكي ، چاپا ئێكێ  ٢٠١١، ژ وه‌شانێن په‌ر‌توكخانه‌يا ( دياربكه‌ر ) زاخۆ

- فه‌رهه‌نگا گوتن و كريارێن نه‌ دورست : تحسين ابراهيم دوسكي .



* فه‌رهه‌نگ ( قاموس ):

  - فه‌رهه‌نگا سپيرێز ( عه‌ره‌بی – كوردی ) : دانان: محمد أمين دوسكي ، چاپا ئێكێ ٢٠٠٨ .